دمشق

  

 

دمشق
دَمِشْق یا دِمَشْق مرکز استان دمشق، دومین شهر بزرگ و پایتخت جمهوری عربی سوریه می باشد. این شهر از یک سوی با تپه‌های سنگی و شیب‌دار احاطه شده است.از آن جا که دمشق، قدیمی‌ترین شهرهای آباد جهان و از مهم‌ترین پایتخت‌های تمدن قدیم محسوب می‌شده است. در طول قرون متمادی نام‌های خاصی داشته‌است. این امر بیانگر قدمت تاریخی آن به پنج هزار سال پیش می‌رسد می‌باشد. برای دمشق اسامی زیادی ذکر شده‌است. اولین نام آن (جلق) و سپس به علت انتساب به جیرون بن سعد بن عاد بن ارم بن سام بن نوح جیرون بوده‌است. پس از آن ارم ذات العماد که در قرآن آمده‌است و همچنین عذرا، بیت رامون، عین الشرق، باب الکعبه، فسطاط المسلمین نیز از نامهای دیگر آن است. دمشق بود. به نظر برخی مورخان اولین کسی که دمشق را بنا کرد ارم بن سام بن نوح بود که در آن زمین باغی ساخت و طرح عمارت انداخت. چون بی نظیر و ضرب المثل بود آن را باغ ارم گفتند. در تقسیمات کشوری سوریه، شهر دمشق هم چنین خود یک استان به‌شمار می‌آید و هم‌زمان مرکز استان ریف دمشق نیز هست. شهر دمشق را کهن‌ترین شهری که از قدیم به طور مداوم آباد بوده‌است دانسته‌اند. جمعیت آن حدود دو میلیون نفر است. میدان امویه در مرکز دمشق، مرکز ساختمان تلویزیون دولتی سوریه است. هم‌چنین ساختمان مرکزی ستاد کل ارتش سوریه در منطقه «ابورمانه» در غرب شهر دمشق قرار دارد. در این محله خیابان المهدی قرار دارد که چندین مجتمع امنیتی و نظامی در آن واقع شده‌اند. «القابون» و «جبر» از دیگر محلات شهر دمشق هستند. منطقه «رکن‌الدین» نیز یکی از محلات مرکزی شهر دمشق است. میدان شمدین در منطقه رکن‌الدین واقع شده‌است.«زینبیه» از دیگر محلات شهر دمشق است. مدفن سیده زینب، نوه محمد، پیغمبر اسلام، در این محله قرار دارد و از زیارتگاه‌های معروف است. خیابان بغداد از خیابان‌های مرکزی شهر دمشق است. منطقه «کفرسوسه» در حومه جنوب غرب دمشق واقع شده. ساختمان وزارت کشور سوریه در این منطقه قرار دارد. مسجد اموی یکی از مسجدهای شهر دمشق است.مکان این مسجد در چهار هزار سال پیش نیایشگاه آتش پرستان بوده و خدای آنان یعنی آذر مورد پرستش قرار می‌گرفته است.

دمشق در آخرالزّمان
دمشق یا دمشق الشام یا به اختصار شام، پایتخت و بزرگ ترین شهر سوریه است. بنا به قول مشهور، حضرت زینب(س) در آنجا وفات یافت و حرم مطهر ایشان در منطقة زینبیة دمشق واقع است. خالدبن ولید در سال 14 قمری آن را تصرف کرد و دورة حاکمیت هزارسالة غربیان بر آن منطقه برافتاد. معاویه در سال 36 ق. آنجا را مقرّ خویش ساخت و تا سال 127 که مروان بن محمد، حران را پایتخت قرار داد دمشق پایتخت امویان بود.دربارة وجه تسمیه دمشق برخی گفته اند به اسم بانی آن نامیده شده است که «دماشق بن ارم بن سام بن نوح» می باشد و نیز گفته اند که آن را جیرون بن سعدبن عادبن ارم بن سام بن نوح بنا کرد و «ارم ذات العماد» نامید. و روایت کرده اند که دمشق محل خانة حضرت نوح بود و او چوب های کشتی خود را از کوه لبنان فراهم می آورد.در مورد فتنه ها و علائم ظهور و آنچه در دمشق اتفاق می افتد، روآیات بسیاری از شورش ها، جنگ ها و زلزله ها در شام و دمشق، خبر می دهد. امّا از آنجا که سفیانی از دمشق خروج می کند، نقش آنجا پررنگ تر می شود. در برخی از روآیات سفیانی از «وادی یابس» (مرز بین سوریه و اردن) ظهور می کند و در برخی دیگر از دمشق می اید.در «غیبت» نعمانی به نقل از امام باقر (ع) آمده است:

«منتظر بانگ سفیانی باشید که به طور ناگهانی از دمشق شنیده می شود، در این بانگ فرج عظیمی برای شماست، زیرا که این بانگ نوید بخش پیروزی بزرگ شماست».1 در مورد حوادث زمینه ساز خروج سفیانی از پیامبر اکرم(ص) روایت شده است: «هنگامی که کافری در شام به هلاکت رسد، اصهب کافر قیام می کند و تسخیر مرکز، بر او سخت می شود و طولی نمی کشد که او نیز کشته می شود ...»2 کامل سلیمان نویسندة کتاب «یوم الخلاص» می گوید، مراد از مرکز در این حدیث دمشق است که اصهب در آنجا توسط سفیانی به هلاکت می رسد. همچنین در حدیث دیگری آمده است: «هنگامی که آسیاب بنی عباس بچرخد و پرچمداران پرچم خود را بر زیتون های شام بیاویزند، خداوند اصهب را هلاک می کند و همة سپاهیانش را به دست آنها [سپاه سفیانی] نابود می سازد و آنگاه پسر هند جگر خواره بر فراز منبر دمشق می نشیند».3 منظور از پسر هند جگر خواره، سفیانی است که از نسل ابوسفیان است.در مورد اولین سرزمینی که سفیانی اشغال می کند، در روایات به نقل از امیرمؤمنان، علی(ع) چنین آمده است: «[سفیانی] روز جمعه خروج می کند و بر فراز منبر دمشق، قرار می گیرد و آن نخستین منبری است که او صعود می کند، خطبه می خواند، و مردم را به جهاد فرمان می دهد، و از آنها بیعت می گیرد که هرگز با او مخالفت نکنند چه مطابق میلشان باشد چه نباشد».4 امام صادق(ع) می فرماید: «چون سفیانی به دمشق نزدیک شود، حاکم دمشق پا به فرار می گذارد، و قبایل عرب بر گرد او می ایند؛ ربیعی، جرهمی، اصهب و دیگر شورشگران علیه او می شورند ولی سفیانی بر آنها غلبه می کند، و بر شام سیطره می یابد».5  رسول اکرم(ص) می فرماید: «هنگامی که سفیانی بر پنج منطقه (کُوَر خمس): دمشق، حَمْص، حلب، اردن، قنّسرین تسلط بیابد، نه ماه برای او بشمارید».6 در احادیث آمده است که سپاه سفیانی، پس از ظهور امام زمان(ع)، به فرمان خداوند در بیابانی به نام بیداء فرو می روند و تنها دو نفر از آنها باقی می ماند که فرشته ای به آنها سیلی می زند و چهرة هر دو به پشت برمی گردد، یکی را نزد دشمنان حضرت مهدی(ع) می فرستد که به آنها انذار بدهد، و دیگری با نام «بشیر» نزد سپاه امام می رود و نابودی سپاه سفیانی را به امام بشارت می دهد. امام علی(ع) دربارة پایان کار سفیانی این گونه می فرماید: «... ساعتی نمی گذرد که تمام سپاهیانش (سفیانی) نابود می شود، پس مهدی(ع) او (سفیانی) را گرفته و در زیر درخت پرباری که شاخه هایش به دریاچة طبریه متمایل شده سر می برد و شهر دمشق را به تصرف خویش در می آورد».7 هم چنین امام علی(ع) می فرماید: «برای مصر منبری می سازم، دمشق را سنگ به سنگ ویران می کنم. یهود را از همة سرزمین های عربی بیرون می نمایم، و جامعة عرب را با این عصایم می رانم، همة اینها را مردی از تبار من انجام می دهد».8 هم چنین در حدیثی آمده است که حضرت عیسی(ع) از شرق دمشق از آسمان فرود می اید.9 بنابراین همان گونه که مشاهده شد، دمشق یکی از کُوَر خمس است که سفیانی آن را تصرف می کند و همچنین در وقایع آخرالزّّمان نقش به سزایی دارد.

حلب، شهر شورش 
حلب یا آلِپو نام شهری است در استان حلب در شمال کشور سوریه. شهر حلب با جمعیتی حدود ۱٫۷ (در سال ۱۹۹۹) دومین شهر بزرگ و مهم سوریه بعد از دمشق به شمار می‌رود. این شهر یکی از کهنترین شهرهای منطقه‌است و در روزگاران قدیم نام آن خلپه بوده و یونانیان قدیم ان را با نام برویا (Beroea) می‌شناختند. شهر حلب در نقطه سوق‌الجیشی و مهم بازرگانی در نیمه راه دریای مدیترانه و رود مشهور فرات قرار دارد. حلب را پایتخت اقتصادی سوریه نیز نامیده‌اند.شهر حلب در آغاز بر روی مجموعه‌ای کوچک از تپه‌ها در دره وسیع و حاصلخیزی در دو طرف رودخانه قویق ساخته شد.استان حلب مساحتی حدود ۱۶ هزار کیلومتر مربع پیرامون شهر حلب را شامل می‌شود و جمعیت آن ۳٫۷ میلیون نفر است. اما مطابق سرشماری‌های جدید جمعیت این استان از ۴ میلیون نیز فراتر رفته و حتی از جمعیت ساکنان استان دمشق هم بیشتر است. حدود ۲۲٫۹٪ جمعیت کل کشور سوریه در این استان زندگی می‌کنند. حلب به معنای «شیر» خوراکی است. گفته شده حضرت ابراهیم(ع) در آنجا شیر گوسفندان خود را می دوشید و به فقیران می داد. 10 پیش از میلاد مسیح(ع) هیتی ها، آشوری ها، مصری ها، یونانی ها و هخامنشیان و سلوکیان در آنجا حکمرانی می کردند. این شهر توسط ابوعبیدة جراح، سردار سپاه خالد بن ولید توسط مسلمانان فتح شد. یکی از شهرهایی که نام آنها در روایات آخر الزّمان دیده می شود، شهر حلب است. در بیشتر روایات این شهر به عنوان یکی از کُوَر خمس (مناطق پنج گانه) ذکر شده است که در آخرالزّمان تحت سیطرة سفیانی در می آید. در بیان قحطی ها و کشتارهای آخرالزّّمان در حلب، به نقل از امیرالمؤمنین(ع) چنین آمده است: «شهر زوراء (بغداد) در اثر شورش ها و فتنه ها ویران می شود، شهر واسط در اثر طغیان آب خراب می گردد. مردم آذربایجان به وسیلة طاعون هلاک می شوند، مردم موصل از گرسنگی و گرانی می میرند، شهر حلب در زیر صاعقه از بین می رود و...» 11 همچنین از آن حضرت(ع) نقل شده است که: «... بدا به حال حلب از محاصرة آنان» این روایت در مورد سیطره یافتن سپاهیان سفیانی بر مناطق پنج گانه است. صلاح‌الدین نام یکی از مناطق مهم شهر حلب است. منطقه شیخ‌سلیمان در حومه شهر حلب قرار دارد. این منطقه در فاصله ۲۵ کیلومتری غرب شهر حلب واقع شده‌است. پایگاه ۱۱۱ ارتش سوریه در منطقه شیخ‌سلیمان واقع شده‌است.

پیامبر اکرم(ص) در مورد سپاه سفیانی و چگونگی حرکت او می فرماید: «سفیانی با 3600 اسب سوار حرکت کرده، وارد دمشق می شود، و ماه رمضان فرا نمی رسد جز اینکه 30 هزار نفر از قبیلة کلب با او بیعت می کنند. آنگاه سپاه مجهّزی را به عراق می فرستد و 100 هزار نفر را در بغداد طعمة شمشیر می سازد. سپس دامنة جنگ به کوفه کشیده می شود و شهر کوفه توسط آنان تاراج می شود.»کامل سلیمان در اثر ارزشمند خود «یوم الخلاص» می نویسد، حرکت های ایذایی و یورش های ناجوانمردانة او به دمشق و حلب و حمص و رقّه، پس از درگیری های قیس و ابقع و اصهب و یمانی آغاز می شود.بنابراین شورش سفیانی از دمشق و با تصرف آن، آغاز می شود؛ بدین گونه که اصهب و ابقع را که مدعیان حاکمیت بر مردم جهان هستند، شکست می دهد و بر منبر دمشق بالا می رود و از بنی کلب بیعت می گیرد تا او را در جنگ و تصرف کشورها یاری کنند. و سپس برای تاراج کشورها حرکت می کند.رسول اکرم(ص) می فرماید: «هنگامی که سفیانی بر پنج منطقة دمشق، حمص، حلب، اردن و قنّسرین تسلط یافت نه ماه برای او بشمارید.» در دیگر احادیث نیز آمده است که مدت حکومت سفیانی به اندازة زمان حمل، یعنی نُه ماه است. 12 پس از این مدت حضرت مهدی(عج) ظهور می کنند و با سپاه سفیانی درگیر می شوند. سپاه سفیانی در مکانی بین مکه و مدینه، به نام «بیدا» در زمین فرو می روند و خود او توسط حضرت مهدی(عج) در کنار دریاچة طبریه به هلاکت می رسد.

شام خرابه هایی از جنس رنج و افتخار
شام قدیم یا شامات از لحاظ جغرافیایی سرزمینی بزرگ در آسیای غربی در حدّ فاصل دریای مدیترانه، سواحل غربی فرات، مرز شمالی حجاز، مرز جنوبی روم شرقی قدیم و ترکیة فعلی است. معروف ترین رود این سرزمین فرات است. شام از لحاظ تاریخی یک پای همیشگی تاریخ اسلام است و در تاریخ جنگ های دوران اسلامی، به خصوص جنگ هایی که با اروپاییان در گرفته است، جایگاه ویژه ای دارد.

آشنایی با موقعیت شام
شام قدیم یا شامات از لحاظ جغرافیایی سرزمینی بزرگ در آسیای غربی در حدّ فاصل دریای مدیترانه، سواحل غربی فرات، مرز شمالی حجاز، مرز جنوبی روم شرقی قدیم و ترکیة فعلی است. معروف ترین رود این سرزمین فرات است.شام از لحاظ تاریخی یک پای همیشگی تاریخ اسلام است و در تاریخ جنگ های دوران اسلامی، به خصوص جنگ هایی که با اروپاییان در گرفته است، جایگاه ویژه ای دارد. شام پس از جنگ جهانی اوّل به چهار کشور سوریه، اردن، فلسطین و لبنان تقسیم شد. خود این چهار کشور مانند تمام سرزمین های استقلال یافتة عثمانی، تاریخ درازی نداشته اند امّا به گفتة مورخان وارث سرزمینی قدیمی و باستانی با پنج هزار سال قدمت به نام شام هستند؛ زیرا «الشام و الشام» نامی بوده که جغرافی دانان عرب بر دریای روم و بیابان ممتدی که از ابله تا فرات و از طرف دیگر از فرات تا مرز روم محدود می شده است، اطلاق می کرده اند. در حقیقت سرزمین شام اوّلین مرکز بینِ مراکز تمدن عربی اسلامی بوده است.شام تا پیش از آنکه تحت سلطة مسلمانان درآید در تصرّف امپراتوری روم شرقی بوده است. پس از مهاجرت قبایلی از جزیرةالعرب (شبه جزیرة عربستان) به این سرزمین بود که ورود اعراب به شام گسترش یافت و قبایلی عربی به این دیار کوچانده شدند که مهم ترین آن قبایل عبارت بودند از: قضاعه، جذام، لخم، کلب، تنوخ، سلیح و بهراء. آنان به دلیل زندگی طولانی در جوار رومیان غالباً به کیش نصرانی درآمده و آداب و رسوم آنان را پذیرفته بودند تا این که پس از بعثت و رحلت پیامبراکرم(ص) با دو جنگ؛ یعنی سریه موته و غزوة تبوک این منطقه به دست مسلمانان افتاد. پس از آن هم در دست مسلمانان باقی ماند.شام در سال چهاردهم هجرت در عصر خلافت ابوبکر فتح شد و باقی مناطق در خلافت عمر تصرف شد. با تصرف شام به وسیلة سپاه اسلام، فرهنگ این دین جدید بر اقوام مذکور غلبه یافت. از آنجایی که بنی امیه ساکن شام بودند، حکومت آنجا به معاویة بن ابی سفیان واگذار و او در زمان عمر و عثمان به عنوان والی شام انتخاب شد. وی تا سال 35 حاکم بود تا اینکه در سال 35 با خلافت امام علی(ع) از حکمرانی شام عزل شد. پس از شهادت امام علی(ع) معاویه با نیرنگ به حکومت رسید. او شهر دمشق را دارالخلافه خویش قرار داد. پس از آن پادشاهان بنی امیه در دمشق اقامت گزیدند.شام با ادامة واقعة کربلا معنا می پذیرد؛ زیرا کاروان اسرا از کربلا به سوی شام که در آن زمان محلّ حکمرانی امویان بود به راه افتادند و بعد از پرده برداری از جنایات امویان و بیان واقعیت ها، مردم شام به ستمگری حاکمشان آگاهی یافته، بر ضدّ این حکومت با تحریک عبّاسیان شورش کردند.قیام موفقیت آمیز عبّاسیان در دهه های نخست قرن سوم هجری گرچه حرکتی شیعی نبود از دو جنبه به توسعه تشیع کمک نمود. نخست این که جنبش عبّاسیان برخی شعارهای شیعیان، مثل دعوت به آل محمد(ع) را در نواحی گوناگون پراکند و دیگر اینکه استقرار بنی عبّاس بر اریکة قدرت زمینه ساز قیام های دیگری از جانب علویان گردید. این امور کمک کردند تا تشیع از اختناق به وجود آمده در دورة امویان خارج شود و ندایش به گوش کسان بیشتری برسد. از مراکز تجمع شیعیان در آغاز عصر غیبت شام بوده است؛ زیرا مردم طبریه، نابلس، قدس و بیشتر مردم آن دیار بر مذهب تشیع بودند و ارتباط مردم جبل عامل و طرابلس با علامان شیعه در همین زمان، حاکی از وجود شیعیان در این نواحی است. شهر «حمص» نیز با تشکیل دولت حمدانی در شام به تشیع روی آورد. دمشق از سال 40 هجری تا سال 132 هجری قمری پایتخت دولت اسلامی بود. در این تاریخ با به قدرت رسیدن عبّاسیان شام اعتبار خود را از دست داد و بعد از سالیان سال که حمدانیان، فاطمیان مصر، سلاجقه و عثمانیان بر آن دیار حکومت راندند، دارالخلافه از شام به بغداد منتقل شد.

شام کنونی؛ سوریه
شام اصطلاحی تاریخی جغرافیایی است که به منطقه نسبتاً گسترده‌ای از خاورمیانه اطلاق می‌شود که در جنوب رشته‌کوههای توروس، شمال صحرای عرب، غرب میانرودان (بین‌النهرین) و در جوار کرانهٔ شرقی دریای مدیترانه قرار دارد.این منطقه دربرگیرنده سرزمین‌هایی است که کشورهای کنونی سوریه، اردن، لبنان، فلسطین و اسرائیل برآن بنا شده هستند. گاهی بخش‌هایی از غرب عراق را نیز جزو سرزمین شام به شمار می‌آورند.شام خود بخشی از خاور نزدیک به‌شمار می‌آید و اصطلاحی که در زبان‌های اروپایی برای شام استفاده می‌شود Levant است که واژه‌ای فرانسوی و به معنای طلوع‌کننده است. در زبان‌های خاورمیانه برای اشاره به Levant عبارت شرق طالع نیز به کار رفته است.از شهرهای مهم ناحیه شام می‌توان به دمشق، انطاکیه و حلب اشاره کرد.این سرزمین در زمان ابوبکر ضمیمه قلمرو اسلام گشت و بعد از خلفای راشدین، تا زمان عباسیان، موقعی که امویان حاکم بر بلاد اسلام بودند مرکز خلافت اسلامی در این خطه قرار داشت.

امروز شام همان جایی است که بسیاری از مردم آرزوی دیدنش را دارند. همان جایی که حرم حضرت زینب و حضرت رقیه(س) را در خود جای داده است، همان جایی که مردم به خرابه های پر از درد و رنج ولی با افتخارش عشق می ورزند. از شهرهایی که همواره در بررسی ها و پژوهش های تاریخی از اهمیت بسیار زیادی برای مورخان و باستان شناسان برخوردار بوده دمشق است. شهر دمشق با دارا بودن تاریخی چندین هزار ساله در نظر بسیاری از پژوهشگران و باستان شناسان به عنوان اوّلین پایتخت شناخته شده در جهان به شمار می رود از این رو با توجه به موقعیت متمایز و برجسته اش در مقایسه با سایر شهرها، اتحادیة عرب آن را به عنوان پایتخت فرهنگی جهان عرب در سال 2008 م. تعیین نموده است.از آثار تاریخی سوریه یا شامات قدیم می توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. کوه قاسیون در شمال شرقی دمشق بنا به گفتة امالی محل فرو نشستن کشتی نوح است و در این کوه منطقه ای به نام اصحاب کهف وجود دارد. در دامنة این کوه نیز قبر پیامبران زیادی واقع شده است.

2. مسجد اموی نیز بت خانه ای بوده است که پس از فتح شام توسط مسلمانان قسمتی از آن به مسجد تبدیل شد و در این مسجد مقامات و مرقدهای ذیل وجود دارد: مرقد حضرت هود(ع)، مقام حضرت خضر(ع)، محل هبوط حضرت عیسی(ع)، محل دفن سر مبارک حضرت یحیی(ع)، محل غسل تعمید مسیحیان، مقام رأس الحسین(ع)، محراب امام زین العابدین(ع)، مقام هابیل نبی نیز در 40 کیلومتری شهر دمشق در کوه های زنبدانی در نزدیکی مرز سوریه و لبنان قرار دارد.

در حال حاضر موقعیت جغرافیایی سوریه بین مدار 32َ و 37o درجة شمالی و َ42 و 35o شرقی است. این ویژگی سبب گردیده است که سوریه موقعیت مهمّ راهبردی از نظر بازرگانی و سیاسی به دست آورد و محل اتصال سه قارة مهمّ آسیا، آفریقا و اروپا گردد. این کشور نقطة اتصال مراکز صنعتی و بازرگانی اروپا و مراکز تولید نفت در منطقة خلیج فارس و هشتاد و هشتمین کشور جهان است و مسلمانان این کشور 86 درصد جمعیت آن را تشکیل می دهند.

گیتی صلاحی اصفهانی

پی نوشت ها:
1. غیبت نعمانی، ص 149 به نقل از: روزگار رهایی، ج2، ص 1106.
2. روزگار رهایی، ج2، ص 992.
3. الحاوی للفتاوی، ج2، ص 141به نقل از: روزگار رهایی، ج2، ص 995
4. الزام الناصب، ص 198 به نقل از: روزگار رهایی، ج2، ص 1088.
5 روزگار رهایی، ج2، ص 1116.
6. غیبت نعمانی، ص 163به نقل از: روزگار رهایی، ج2، ص 1129.
7. الملاحم و الفتن، ص123، به نقل از: روزگار رهایی، ج1، ص 471.
8. بحارالانوار، ج53، ص60به نقل از: روزگار رهایی، ج1، ص 472.
9. روزگار رهایی، ج1، ص552.
11. دایرة المعارف تشیع.
12. غیبت نعمانی، ص 134 به نقل از روزگار رهایی، ج2، 971.
13. غیبت نعمانی، ص 163، به نقل از روزگار رهایی، ج2، 1129.
 
منابع مورد استناد:
1. جعفریان، رسول، تاریخ خلفا، ص 44.
2. خفیری، حیدر (1387) سیمای دمشق در شعر مولوی، فصلنامه فرهنگی رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در دمشق، پاییز، ص 82.
3. سایت اینترنتی «کتابخانة ظهور»، شامات سوریه.
4. سایت اینترنتی «یوسف محمدزاده». ایران دیپلماتیک
5 محجوب، محمود و فرامرز یاوری (1366) گیتاشناسی کشورها، گیتاشناسی، شماره انتشاراتی 154، چاپ ششم، تهران، ص 184.
6. معین، محمد (1371) فرهنگ فارسی، ج 5، انتشارات امیرکبیر، چاپ هشتم، تهران، ص 821.
7. مؤسسة فرهنگی جام، معارف آسمانی.
8. یعقوبی، ابن واضح (1343)، البلدان، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران.
10.  موعود، اردیبهشت 1388، شماره 99، صفحه 18 تا صفحه 22.
11.  مرزبان، پرویز و معروف، حبیب، فرهنگ مصور هنرهای تجسمی (معماری، پیکره‌سازی، نقاشی)، ویرایش سوم، تهران: سروش ۱۳۷۷.
12.  دکتر: شامی، یحیی، موسوعة المدن العربیة والاسلامیة، دار الفکر العربی، بیروت، چاپ سال ۱۹۹۳ میلادی به (عربی).

مطالب دیگر:

۱۳۵۱، ۱۳۵۰، ۱۳۴۹، ۱۳۴۸،

۱۳۴۷، ۱۳۴۶، ۱۳۴۵، ۱۳۴۴، ۱۳۴۳، ۱۳۴۲، ۱۳۴۱، ۱۳۴۰، ۱۳۳۹، ۱۳۳۸، ۱۳۳۷، ۱۳۳۶، ۱۳۳۵، ۱۳۳۴، ۱۳۳۳، ۱۳۳۲، ۱۳۳۱، ۱۳۳۰، ۱۳۲۹، ۱۳۲۸، ۱۳۲۷، ۱۳۲۶، ۱۳۲۵، ۱۳۲۴، ۱۳۲۳، ۱۳۲۲، ۱۳۲۱، ۱۳۲۰، ۱۳۱۹، ۱۳۱۸، ۱۳۱۷، ۱۳۱۶، ۱۳۱۵، ۱۳۱۴، ۱۳۱۳؛ ۱۳۱۲، ۱۳۱۱، ۱۳۱۰ ، ۲۷۴