چو فراغت ‏يافتى به طاعت کوش

^{يَا فَاطِمَةُ الزَّهْرَاءُ
يَابِنْتَ مُحَمَّدٍ يَاقُرَّةَ عَيْنِ الرَّّسُولِ
يَاسَيِّدَتَنَا وَ مَوْلاتَنَا يَاوَجِيهَةً عِنْدَاللَّهِ اشْفَعِي لَنَا عِنْدَاللَّهِ‏}

^{دخت پاک و مطهّر عالی ترین عنصر خلقت، حضرت محمّد مصطفی رَسُولُ خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم، یگانه کفو و همتای امیرالمؤمنین علیه السّلام مورد احترام خاک تا افلاک و ملک تا ملکوت اعلی، حضرت فَاطِمَة الزَّهْرَاء سلام الله علیها است. گاهی شکوه بانوی بزرگ جهان که خلقت جهان، در گرو آن حوریّه منزّه است، چنان دل و جان بشر خاکی را لبریز می سازد که توان سخن گفتن را از آدمی می گیرد. جایگاه رفیع فاطمه اطهر خیره کننده دیدگان هربیناست. شخصیّتی که تنها حضرات پیشوایان معصوم علیهم السّلام او را شناختند و دیگران فقط زوایایی از شخصیّت حضرت فَاطِمَة الزَّهْرَاء سلام الله علیها، آن بانوی بزرگ اسلام را خواهند شناخت. برترین و والامقام ترین در میان بانوان جهان در تمام قرون و اعصار به حضرت فَاطِمَة الزَّهْرَاء سلام الله علیها مربوط می‌باشد. این عقیده بر گرفته از آیات قرآنی و مضامین احادیث نبوی است. با مراجعه به قرآن کریم درمی‌یابیم که آیات متعددی در بیان شأن و مقام حضرت فَاطِمَة الزَّهْرَاء سلام الله علیها نازل گردیده است که از آن جمله می‌توان به: آیه‌ی تطهیر، آیه مباهله، آیات آغازین سوره دهر، آیه اعطای حقّ ذی القربی و... اشاره نمود که خود تأکیدی بر مقام عمیق، حضرت فَاطِمَة الزَّهْرَاء سلام الله علیها در نزد خداوند است. در مضامین احادیث نبوی با دسته ایی از احادیث برخورد می کنیم، که اگر چه از لحاظ لفظی دارای تفاوت هستند، امّا دارای مضمونی واحد می‌باشند. در یکی از این گفتارها(که البته مورد اتفاق تمام مسلمانان است)، رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم می‌فرمایند: "فاطمه سرور زنان جهانیان است".(1)  وَإِذ قالَتِ المَلائِكَةُ يا مَريَمُ إِنَّ اللَّهَ اصطَفاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصطَفاكِ عَلىٰ نِساءِ العالَمينَ: و(به یاد آورید) هنگامی را که فرشتگان گفتند: ای مریم! خدا تو را برگزیده و پاک ساخته؛ و بر تمام زنان جهان، برتری داده است.(2) اگر چه بنابر نصّ این آیه شریفه قرآن، حضرت مریم برگزیده زنان جهانیان معرفی گردیده و در نزد مسلمانان دارای مقامی بلند و عفت و پاکدامنی مثال‌زدنی می‌باشد و از زنان برتر جهان معرفی گشته است، امّا او برگزیده‌ی زنان عصر خویش بوده است. ولی علوّ مقام حضرت فاطمه علیهاالسّّلام،  تنها محدود به عصر حیات آن بزرگوار نمی‌باشد و در تمامی اعصار جریان دارد. لذا است که رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم در کلامی دیگر صریح، حضرت فَاطِمَة الزَّهْرَاء سلام الله علیها را سرور زنان اولین و آخرین ذکر می‌نمایند. اما نکته‌ای دیگر نیز در این دو حدیث نبوی و احادیث مشابه دریافت می‌شود و آن این است که اگر حضرت فَاطِمَة الزَّهْرَاء سلام الله علیها برترین بانوی جهانیان است و در بین زنان از هر جهت، کسی دارای مقامی والاتر از او نیست، پس شناخت سراسر زندگانی و تمامی لحظات حیات او، از ارزش فوق العاده برخوردار می‌باشد. چرا که آدمی با دقّت و تأمّل در آن می‌تواند به عالی ترین رتبه‌های روحانی نائل گردد.}

^{چرا حضرت فَاطِمَة سلام الله علیها رازَهْرَاء ناميده اند؟}

^{حضرت امام صادق علیه السّلام فرمود: «و هى الصّديقه الكبرى و على معرفتها دارت القرون الاولى»(3) انديشمند گران مايه ابوالحسن نجفى در كتاب ارزنده اش «ملتقى البحرين» در ذيل اين حديث گويد: مقصود از قرون نخستين دوران زندگى تمام پيامبران و اوصياء و امّت هاى آنان از حضرت آدم تا حضرت خاتم النّبيين صلوات الله عليهم اجمعين است.يعنى خداوند هيچ يك از پيامبران را مبعوث نكرد مگر اينكه به فضيلت و محبّت حضرت صديقه كبرى فَاطِمَة الزَّهْرَاء سلام الله علیها اقرار كنند. مؤيّد اين مطلب روايتى است كه سيّد هاشم بحرانى در كتاب «مدينه المعاجز» از آن حضرت آورده است كه فرمود: نبوّت هيچ پيامبرى تكميل نشد تا اين كه به فضيلت و محبّت آن حضرت اقرار كرد. جابر از قول حضرت صادق  علیه السّّلام نقل كرده است كه مى گويد به حضرت عرض كردم به چه مناسبت حضرت فَاطِمَة سلام الله علیها را «زهراء» ناميده اند؟ فرمود: بدان جهت كه خداوند آن حضرت را از عظمت خود آفريد، هنگامى كه درخشيد آسمان ها و زمين به نورش روشن شد و ديدگان ملائكه به هم آورد و همگى در مقابل عظمت خدا به سجده افتاده گفتند: اى خداى ما، اى آقاى ما، اين نور چيست؟ خداوند به آنان وحى فرستاد و فرمود: اين نورى از نور من است و آن را در آسمان خود جاى دادم. او را از عظمت خود آفريدم، و از صلب يكى از پيامبرانم بيرون مى آورم و بر تمام پيامبران برترى مى دهم و از آن نور امامانى را بيرون مى آورم كه امر مرا به پا دارند و به حق من هدايت كنند و آنان را بعد از پايان يافتن وحى خود جانشينان خويش در روى زمينم قرار مى دهم. هم چنین در روایت دیگری حضرت صادق عليه السّلام فرمود: اگر على بن ابيطالب با آن حضرت ازدواج نمى كرد تا روز قيامت بر روز زمين از آدم به بعد همسرى براى او وجود نداشت.(4) حال که، آن حضرت علیهاالسّّلام جوهره آفرينش، ميوه نبوّت و گزيده ولايت است، بر تمامى افراد بشر حتّى پيامبران و مرسلين غير از پدر بزرگوار و شوهر گراميش برترى دارد. علامه مجلسى بعد از نقل اين روايات مى گويد: به اين روايات مى توان بر اشرف بودن حضرت على و فاطمه علیهماالسّلام بر عموم پيامبران غير از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم استدلال كرد.}

^{فضایل ميوه نبوّت و گزيده ولايت
درك مقام والای حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها جز برای اندكی از انسان های معصوم علیه السّلام امكان پذیر نیست؛ چرا كه نسبت غیرمعصوم به معصوم علیه السّلام همانند نسبت فرشتگان با حضرت آدم علیه السّلام پس از تعلیم اسمای الهی است. از این رو فرشتگان و غیرفرشتگان در ساحت قدس الهی از جمله ابلیس از جنیان گاه حتی به اعتراض و نقد می پردازند و به خدا نیز ایراد می گیرند كه چرا باید بر آدم علیه السّّلام سجده و اطاعت و خلافت برند و او را به عنوان خلیفه الهی بپذیرند؟ مگر حضرت آدم علیه السّلام چه چیزی دارد كه شایسته سجده اطاعت و خلافت ازسوی ماسوی الله حتی فرشتگان ساحت قدس و مقرّبان درگاه الهی است؟ حتی اگر افرادی چون حضرت آدم علیه السّلام بخواهند حقیقت دارایی خود را نشان دهند،مخاطب، ظرفیت درك آن را ندارد؛ چرا كه تناسبی میان دوطرف نیست تا به درك و فهم آن دارایی برسد و از همین رو تنها می تواند اخباری از حقیقت خود داشته باشد و هم چنان حقیقت او بر آنان پوشیده است. بهترین راه شناخت،بیانات اخباری حضرات معصوم علیه السّلام است تا با استفاده از آن،تصوّری ذهنی و علم حصولی از حقیقت آنان داشته باشیم؛ هرچند كه این علم حصولی هرگز نمی تواند جایگزین علم حضوری شود و ما را با حقیقت ایشان آشنا سازد.}

^{فضایل و مقامات فاطمی براساس روایات معصومان علیهم السّلام
برای حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها مقامات بسیاری در روایات آمده كه برخی از آن ها با دیگر معصومان علیهم السّلام مشترك است،اما برخی،از اختصاصات حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها است. از جمله مقامات مشترك می توان به عصمت(5)،مقام سابقون و ابرار(6)،مقام شفاعت،مقام رضایت و رضوان الهی،مقام لولاك لما خلقت الافلاك و مانند آن اشاره كرد.اما برخی از مقامات،اختصاص به حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها دارد،یعنی همان طوری كه برای پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم اختصاصاتی هست،برای حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیهانیز اختصاصاتی هست. در میان زنان هستی،او سيّده نساء العالمین است و هیچ كس حتّی حضرت مریم سلام الله علیها با آن همه مقامات،در این اطلاق شریك او نیست؛ زیرا حضرت مریم سلام الله علیها سيّده زنان زمان خویش بوده است.(7) از مقامات حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها همین بس كه بی اذن ایشان و پدرشان هیچ كس حتی عزرائیل نمی تواند وارد خانه ایشان شود. در روایت است كه رسول خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم در بستر رحلت قرار گرفته بود ساعت آخر عمر ایشان نزدیك بود. در این لحظه صدای در شنیده شد.}

• ^{حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها فرمود: كیستی؟}
• ^{كوبنده در گفت: من غریبم و آمده ام از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم بپرسم: آیا اجازه ورود می دهد تا به محضرش آیم؟}
• ^{حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها: خدا تو را بیامرزد. بازگرد! رسول خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم در بستر بیماری است.}
• ^{مرد غریب رفت. پس از ساعتی دوباره در را كوبید و گفت: غریبم، اجازه می خواهم تا به خدمت برسم. آیا به غریبان اجازه می دهید؟}
• ^{حضرت صلّی الله علیه و آله وسلّم به هوش آمد و فرمود: «ای فاطمه جانم! آیا می دانی این غریب كیست؟»}
• ^{حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها: نه ای رسول خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم!}
• ^{پیامبر  خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: «این كسی است كه جمعیت ها را پراكنده می سازد و لذّت ها را از هم می پاشد،این فرشته مرگ است كه سوگند به خدا برای قبض روح هیچ كس قبل از من و نه بعد از من اجازه نمی گیرد ولی به خاطر مقام ارجمندی كه نزد خدا دارم از من اجازه می خواهد،به او اجازه ورود بده.»}
• ^{حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها به عزرائیل فرمود: خدا تو را رحمت كند وارد خانه شو! عزرائیل مانند نسیم ملایم و آرامش بخشی وارد خانه شد و گفت: سلام بر اهل خانه رسول خدا!(8)از این روایت برمی آید كه تا حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها اذن دخول به عزرائیل نداده بود، ایشان وارد نمی شود. البته عزرائیل به اراده الهی خود را غریب جا زد تا بر حضرت مخفی باشد وگرنه اگر خدا می خواست وجودش بر حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها مخفی نمی ماند. این مخفی كاری به اراده الهی همانند مخفی كاری فرشتگان میهمان حضرت ابراهیم علیه السّّلام بود كه آن حضرت علیه السّّلام ایشان را نشناخت.(9) ورود به عنوان ناشناس و غریبه به اراده الهی انجام گرفته بود تا آزمونی یا مطلبی خاصّ از این طریق القا شود و دیگران به امری نهانی آگاه شوند. بسیار اتفاق افتاده است كه با آن كه امیرمؤمنان علی علیه السّّلام همان چیزی كه پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم می دیدید و می شنید و می دانست ایشان می دیدید و می شنید و می دانست(انّك تسمع ما اسمع) ولی برای آگاهی دیگران می پرسید تا حجّت بر دیگران تمام شود.(10)}

^{بزرگ ترین فضیلت حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها}

^{از دیگر مقامات حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها می توان به مراوده جبرئیل با حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها اشاره كرد. جبرئیل از سوی خداوند مأموریت می یابد تا بر حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها نازل شود و با او به سخن بنشیند و همنشین او شود. به یك معنا این فضیلت یكی از بزرگترین فضیلت ها و مقامات حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها است كه حتی جبرئیل كه بر بسیاری از فرشتگان نازل نمی شد و تنها بر برخی از فرشتگان نازل می شد،بر ایشان نازل می شود تا نه تنها كلامی بگوید و وحی را برساند و برگردد بلكه در خدمت ایشان باشد و همنشین تنهایی حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها پس از شهادت پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم باشد. این مدت 57 یا 59 روز به درازا می كشد و هر روز جبرئیل به خدمت ایشان می رسید. البته هر فرشته ای در هر مقامی باشد،كمتر از ایشان است و اگر جبرئیل را بزرگترین فرشتگان مقرّب ساحت قدس الهی بدانیم،خود افتخار شاگردی ایشان را دارد و آنچه را برای ایشان آورده از سوی خداوند هستی بوده است كه از علوم غیب بود و حتی جبرئیل بر آن آگاهی نداشت و خداوند خواسته تا با اخبار از غیب و آینده،حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها را دلداری دهد. مجموعه مصحف حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها مجموعه همین اخبار غیب الهی است كه خداوند به سبب مقام رضایت فاطمی سلام الله علیها او را بدان آگاه می كند. خداوند می فرماید: عالم الغیب فلایظهر علی غیبه احدا الامن ارتضی من رسول؛ او دانای غیب است. غیب خود را بر هیچ كس آشكار نمی سازد، مگر بر آن پیامبری كه از او خشنود باشد.(11)پس حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها در مقام مرتضی بوده است كه علم غیب و اخبار آینده برای او از طریق رسول وحی اظهار می شود و حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها املاء كرده و حضرت علی علیه السّّلام می نگارد و مصحف حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها شكل می گیرد. امام خمینی(ره) درباره این مقام بزرگ و اختصاصی حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها می فرماید: من راجع به حضرت صدیقه- سلام الله علیها- خودم را قاصر می دانم كه ذكری بكنم،فقط اكتفا می كنم به یك روایت كه در كافی شریفه است و با سند معتبر نقل شده است و آن روایت این است كه حضرت صادق علیه السّّلام می فرماید: حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها بعد از پدرش 57روز زنده بودند. در این دنیا،بودند و حزن و شدت بر ایشان غلبه داشت و جبرئیل امین می آمد و خدمت ایشان و به ایشان تعزیت عرض می كرد و مسائلی از آینده نقل می كرد.ظاهر روایت این است كه دراین 57 روز مراوده ای بوده است؛ یعنی،رفت و آمد جبرئیل زیاد بوده است و گمان ندارم كه غیراز طبقه اول از انبیای عظام درباره كسی این طور وارد شده باشد كه در ظرف 57 روز جبرئیل امین رفت و آمد داشته است و مسائل را در آتیه ای كه واقع می شده است،مسائل را ذكر كرده است و آنچه كه به ذریه او می رسیده است در آتیه،ذكر كرده است و حضرت امیر هم آن ها را نوشته است،كاتب وحی بوده است حضرت امیر،همان طوری كه كتاب وحی رسول خدا بوده است- و البته آن وحی به معنای آوردن احكام،تمام شد به رفتن رسول اكرم- كاتب وحی حضرت صدیقه در این 57روز بوده است. مسئله آمدن جبرئیل برای كسی یك مسئله ساده نیست.خیال نشود كه جبرئیل برای هركسی می آید و امكان دارد بیاید،این یك تناسب لازم است بین روح آن كسی كه جبرئیل می خواهد بیاید و مقام جبرئیل كه روح اعظم است،چه ما قائل بشویم به اینكه قضیه تنزیل،تنزل جبرئیل،به واسطه روح اعظم خود این ولی است یا پیغمبر است. او تنزیل می دهد او را و وارد می كند تا مرتبه پایین یا بگوییم كه خیر،حق تعالی او را مامور می كند كه برو و این مسائل را بگو. چه آن قسم بگوییم كه بعض اهل نظر می گویند و چه این قسم بگوییم كه بعض اهل ظاهر می گویند،تا تناسب ما بین روح این كسی كه جبرئیل می آید پیش او و بین جبرئیل كه روح اعظم است نباشد،امكان ندارد این معنا و این تناسب بین جبرئیل كه روح اعظم است و انبیای درجه اول بوده است مثل رسول خدا و موسی و عیسی و ابراهیم و امثال این ها،بین همه كس نبوده است،بعد از این هم بین كسی دیگر نشده است. حتی درباره ائمه هم من ندیده ام كه وارده شده باشد این طور كه جبرئیل بر آن ها نازل شده باشد،فقط این است كه برای حضرت زهراء سلام الله علیها است كه آن كه من دیده ام كه جبرئیل به طور مكرر در این 57روز وارد می شده و مسایل آتیه ای كه بر ذریّه او می گذشته است،آن مسائل را می گفته است و حضرت امیر هم ثبت می كرده است و شاید یكی از مسائلی كه گفته است،راجع به مسائلی است كه در عهد ذریه بلندپایه او حضرت صاحب - سلام الله علیه- است، برای او ذكر كرده است كه مسایل ایران جزو آن مسائل باشد،ما نمی دانیم،ممكن است.درهر صورت،من این شرافت و فضیلت را از همه فضایلی كه برای حضرت زهراء ذكر كرده اند- با این كه آن ها هم فضایل بزرگی است- این فضیلت را من بالاتر از همه می دانم كه برای غیر انبیا علیه السّّلام آن هم نه همه انبیا برای طبقه بالای انبیا علیه السّلام و بعض از اولیایی كه در رتبه آن ها هست،برای كس دیگر حاصل نشد و با این تعبیری كه مراوده داشته است جبرئیل در این هفتاد و چند روز،برای هیچ كس تاكنون واقع نشده و این از فضایلی است كه از مختصات حضرت صدیقه سلام الله علیها است.(12)}

^{تاریخ شهادت حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء امّ ابیها سلام الله علیها(ایام فاطمیّه)
روزهای ماه ربیع الثّانی حامل وقایعی به یاد ماندنی از تاریخ است. وقایعی به یاد ماندنی، مثل؛ شهادت امّ ابیها فاطمة زهراء علیهاالسّلام در سیزدهم ربیع الثّانی به روایت مرحوم ابن شهر آشوب در مناقب و قرمانی در اخبار الدّّول است.(13) واقعه دیگر، شهادت امام باقر علیه السّلام بنابر قولی می باشد. امّا دیگر حوادث، وفات حضرت فاطمه معصومه علیهاالسّلام و وفات موسی مبرقع، از وقایع و حوادث ناگوار ماه ربیع الثّانی هستند. ولادت امام حسن عسکری و سفر آن حضرت علیه السّلام به جرجان، قیام مختار و توابیّن، مرگ خالدّ بن ولید و انقراض بنی امیّه وقایع مسرور کننده ای است که این ماه شاهد آن بوده است.}

^{فاطمیّه ها
درباره تاریخ شهادت حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها روایات مختلف است. از 40روز تا 6ماه بعد از رحلت پیامبر  خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم. میان علما، دو تاریخ مشهور و مقبول است: یكی 75روز بعد از رحلت پیامبر  خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم و دیگری 95روز. با توجّه به رحلت پیامبر اسلام رسول خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم در 28صفر، بنا به روایت 75روز، در مورخه 13 تا 15جمادی الأوّل، شهادت حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها است و این ایام را فاطمیّه اوّل می‌ خوانند. اما بنا به روایت 95روز، شهادت حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها در 3 تا 5جمادی الثّانی است و این ایام را فاطمیّه دوم می‌ خوانند. بنابراین؛ ایام فاطمیّه در مجموع 6روز می باشد، 3روز در ماه جمادی الاول و 3روز در ماه جمادی الثّانی. فاطمیّه اول از 13 تا 15جمادی الاول است و فاطمیّه دوم از سوم تا پنجم جمادی الثّانی می باشد. در ظاهر علّت این كه 3روز در هر ماه به عنوان روز شهادت حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها معرّفی شده است به این دلیل است كه این احتمال وجود دارد كه ماه های قمری از رحلت پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم تا شهادت حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها، 29روز بوده باشند، حال آن كه د رصورت كامل بودن ماه های قبل، روز شهادت 13جمادی الاول و یا سوم جمادی الثّانی خواهد بود. چرا كه طبق تقویم، حداكثر سه ماه قمری 29روزه و حداكثر 4 ماه قمری 30روزه می توانند پشت سر هم قرار گیرند. اما در عرف، به دهه دوم جمادی الاول، از دهم تا بیستم جمادی الاول كه بنابر قول 75روز، شهادت آن بانوی بزرگوار در آن واقع شده است دهه "فاطمیّه اول" و به دهه اول جمادی الثّانی از اول تا دهم جمادی الثّانی، كه طبق قول 95روز، شهادت حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها در آن واقع شده است، دهه "فاطمیّه دوم" گفته می شود.}

^{اقوال در شهادت حضرت زهراء علیهاالسّلام}

1.  ^{بنابر روایتی که 40روز پس از رحلت رسول خدا حضرت محمّد صلّی الله علیه و آله وسلّم را روز شهادت حضرت زهراء سلام الله علیها دانسته، روز 8ربیع الثّانی روز شهادت حضرت به حساب می آید.(14)}
2.   ^{بنابر روایتی که 45روز پس از رحلت رسول خدا حضرت محمّد صلّی الله علیه و آله وسلّم را روز شهادت حضرت زهراء سلام الله علیها دانسته، روز 13ربیع الثّانی، روز شهادت حضرت زهراء علیهاالسّّلام روز شهادت حضرت به حساب می آید.(15)}
3.     ^{60روز بعد از شهادت پیامبر  خدا حضرت محمّد صلّی الله علیه و آله وسلّم}  
4.     ^{72روز بعد از شهادت پیامبر  خدا حضرت محمّد صلّی الله علیه و آله وسلّم}  
5.     ^{75روز بعد از شهادت پیامبر  خدا حضرت محمّد صلّی الله علیه و آله وسلّم}  
6.     ^{90روز بعد از شهادت پیامبر  خدا حضرت محمّد صلّی الله علیه و آله وسلّم}  
7.     ^{95روز بعد از شهادت پیامبر  خدا حضرت محمّد صلّی الله علیه و آله وسلّم(3ربیع الثّانی)}
8.     ^{100روز بعد از شهادت پیامبر  خدا حضرت محمّد صلّی الله علیه و آله وسلّم(8ربیع الثّانی)}
9.     ^{112روز بعد از شهادت پیامبر  خدا حضرت محمّد صلّی الله علیه و آله وسلّم(20جمادی الثّانی)}
10.     ^{4ماه بعد از شهادت پیامبر گرامی علیه السّلام}
11.     ^21رجب
12.     ^25رجب
13.     ^{3(ماه)رمضان}
14.     ^{8ماه بعد از شهادت پیامبر خدا حضرت محمّد صلّی الله علیه و آله وسلّم}   

^{اسناد قول ها در شهادت حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها چنین است:}

1.  ^{40روز بعد از شهادت پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم(8ربیع الثّانی): بحارالانوار،ج43،ص212.جنّة العاصه،ص350.مروج الذهب،ج1،ص403.روضة الواعظین،ص130.}
2.  ^{45روز بعد از شهادت پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم(13ربیع الثّانی): مناقب ابن شهر آشوب،ج3،ص406.}
3.  ^{60روز بعد از شهادت پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم: بحار الانوار،ج43،ص217.}
4.  ^{72روز بعد از شهادت پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم: مناقب ابن شهر آشوب،ج3،ص406.}
5.  ^{75روز بعد از شهادت پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم: الخرائج و الجرائح،ج2،ص526. اصول کافی،ج22،ص545. اثبات الهدی،ج4،ص441. مناقب،ج3،ص406.}
6.  ^{90روز بعد از شهادت پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم: بحار الانوار،ج43،ص188و215.}
7.  ^{95روز بعد از شهادت پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم(سوم جمادی الاخر): بحار الانوار،ج43،ص170. بیت الاحزان،ص261. دلائل الامامة طبری،ص45و49. جنه العاصمه،ص355.}
8.  ^{100روز بعد از شهادت پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم: معارف ابن قتیبه،ص62.}
9.  ^{112روز بعد از شهادت پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم(20 جمادی الاخر): بحار الانوار،ج43،ص171. مناقب،ج2،ص112. دلائل الامامة،ص46.}
10.  ^{4ماه بعد از شهادت پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم: وفاةالصّدیقةالزّهراء(سلام الله علیها) مقرم،ص115. الاصابة ابن حجر و مناقب ابن شهر آشوب،ج3،ص406.}
11.  ^{21رجب: زاد المعاد،ص35.}
12.  ^{25رجب: وقایع الشّهور،ص126}
13.  ^{3(ماه) رمضان: بحار الانوار،ج43،ص214. نور الابصار،ص42. مناقب خوارزمی،ج1،ص83. الاصابة ابن حجر،ج4،ص380.}
14.  ^{8ماه بعد از شهادت پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم: وفاةالصّدیقةالزّهراءسیّد عبدالرّزاق بن محمّد موسوی مُقّرّم،مشهور به مقرّم،ص115.الاصابة حجر.}

^{از میان این اقوال در شهادت حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها، مشهور فاطمیّه اول از 13 تا 15جمادی الاول است و فاطمیّه دوم از سوم تا پنجم جمادی الثّانی می باشد، امّا در شهرهایی، مانند؛ قم و تهران و فرهنگ عامّه مردم عراق به جای دو دهه، سه دهه برگزار می‌شود، که «دهه اول فاطمیّه» ۴۰ روز بعد از رحلت جانگداز رسول خدا حضرت محمّد صلّی الله علیه وآله وسلّم می‌باشد، که مورّخ  8 تا 13 ربیع‌الثّّانی است.روز 13ماه ربیع الثّانی: شهادت حضرت زهراء سلام الله علیها. این قول به روایت مرحوم ابن شهر آشوب در مناقب و قرمانی در اخبارالدّول شهادت امّ ابیها فاطمه زهراء سلام الله علیها در این روز بوده است.(مناقب ابن شهر آشوب: ج 3 ص 406. قلائدالنحور: ج ربیع الثّانی ص 219 و دیگر اسناد در اقوال مختلف و گوناگون شهادت حضرت زهراء سلام الله علیها چنین است:(16)}

^{علّت اختلاف تاریخ و اقوال شهادت حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها
دستور خط عربی در ابتدا فاقد هرگونه علامت بود؛ چه نقطه و چه اعراب. از این‏‌رو، اکثر حروف آن دارای شکل‏‌های مشترک و همانند بوده است.(17) به‌همین خاطر «هفتاد»(به عربی: سبعون) و «نود»(به عربی: تسعون) در زبان عربی مانند هم نوشته می‌شده است، که برای تاریخ‌نویسان دوره‌های بعد قابل تشخیص از هم نبوده است.}

^{ایّام فاطمیّه از چه تاریخی شروع و در چه تاریخی تمام می شود؟
دربارة تاریخ شهادت  مظلومانه حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها روایات مختلفی وجود دارد است و از 40روز تا 6ماه بعد از رحلت پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم بیان شده است. اما میان علماء، دو احتمال معتبر است: 75روز بعد از رحلت پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم یا 95روز بعد از رحلت ایشان. بنابراین با توجّه به رحلت پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم  در 28صفر، بنا به روایت 75روز، در مورّخه 13 تا 15جمادی الأوّل، شهادت حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها است و این ایام را فاطمیة اوّل می‌ خوانند.اما بنا به روایت نود و پنج روز، شهادت حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها در سوم تا پنجم جمادی الثّانی است و این ایام را فاطمیة دوم می‌ خوانند. بنابراین؛ ایّام فاطمیّه 6روز می باشد، 3روز در ماه جمادی الاول و 3روز در ماه جمادی الثّانی. ایّام فاطمیّه اول از 13 تا 15 جمادی الاول است و فاطمیّه دوم از 3 تا 5جمادی الثّانی می باشد. و شاید علت این که 3روز در هر ماه به عنوان روز شهادت حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها معرفی شده است به این دلیل است که این احتمال وجود دارد که ماه های قمری از رحلت پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم تا شهادت حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها، 29روز بوده باشند، حال آن که در صورت کامل بودن ماه های قبل، روز شهادت 13جمادی الاول و یا 3جمادی الثّانی خواهد بود. چرا که طبق تقویم، حداکثر 3ماه قمری 29روزه و حداکثر 4ماه قمری 30روزه می توانند پشت سر هم قرار گیرند.اما در عرف، به دهه دوم جمادی الاول، از 10 تا 20جمادی الاول که بنابر قول 75روز، شهادت آن بانوی بزرگوار در آن واقع شده است دهه فاطمیّه اول و به دهه اول جمادی الثّانی از 1 تا 10جمادی الثّانی، که طبق قول 95روز، شهادت حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها در آن واقع شده است، دهه فاطمیّه دوم گفته می شود.(18)}

^{نظر آیه الله صافی درمورد زمان ایام فاطمیّه
در استفتائی در مورد ایام عزاداری شهادت حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها از آیةالله العظمی لطف الله صافی گلپایگانی سئوال شده است: بفرمائید با توجّه به معلوم‌نبودن دقیق تاریخ شهادت حضرت فاطمه زهراء دختر گرامی پیامبر اسلام رسول خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم، بهترین ایّام جهت عزاداری برای آن حضرت سلام الله علیها چه روزهایی است و بهترین نوع عزاداری در این شهادت عُظمی چیست؟}

^{آیةالله العظمی لطف الله صافی گلپایگانی: نسبت به روز شهادت حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها قول‌های مختلفی ذکر شده است، لکن آنچه بیشتر مورد توجّه علماء واقع شده است فاطمیّه اول و فاطمیّه دوّم در ماه جمادی الاول و جمادی الثّانی است. شایسته است که شیعیان از روز 13جمادی الاول تا 3جمادی الثّانی سوگوار و با انجام مراسم عزاداری آن حضرت، ارادت و مودّت خود را به اهل بیت  علیه السّّلام اظهار و از انجام مراسمی‌ که موجب وهن مراسم شهادت حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها است، اجتناب کنند.}

^{نظر آیةالله العظمی لطف الله صافی گلپایگانی در مورد بهترین نوع عزاداری
بهترین عزاداری، بیان فضائل، مناقب و مصائب برای حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها و ذکر اخلاق و سیره عملی و دفاع ایشان از امام مظلوم حضرت امیرالمؤمنین علیه السّّلام است که در همه اعصار باید برای مردم تبیین شود. ان‌شاءالله تعالی مؤمنان با تمسّک به قرآن و عترت به بهترین صورت ممکن به ساحت مقدس آن بزرگوار عرض ادب و اخلاص کنند، به ویژه بانوان متدینه با حفظ حجاب و عفت و پاکدامنی، ایشان را الگوی خود قرار دهند.(19)}

^{غضب خداوند به غضب فاطمه علیهاالسّلام
«إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّه َ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمْ اللّه ُ فِی الدُّّنْیَا وَ الاْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابا مُهِینا؛ بى‏گمان كسانى كه خدا و پيامبر او را آزار مى‏رسانند خدا آنان را در دنيا و آخرت لعنت كرده و برايشان عذاب، خفت‏آور و خوار کننده ای آماده ساخته است.(20) رسول خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم فرمود: فاطِمَهُ بِضعَهٌ مِنِّی فَمَنْ اَغْضَبَها اَغْضَبَنِی؛ فاطمه پاره تن من است هر کس او را به خشم آورد، مرا به خشم آورده است.(21) اِنَّ فاطِمَة بضْعَةُ مِنِّی یُؤْذِینِی ما آذاها؛ فاطمه، پاره ای از تن من است؛ هر چه او را آزار دهد، مرا می آزارد». (22) حضرت علی علیه السّّلام از پیامبر اکرمرسول خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم نقل نموده که ایشان فرمود:«انَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ لَیَغضِبُ لِغَضِبِ فاطِمَه وَ یَرضی لِرِضاها»(23)؛ خداوند عزّوجلّ به خاطر خشم فاطمه، خشمگین؛ و برای خشنودی و رضایت فاطمه راضی می‌شود. و در حدیث دیگر خطاب به حضرت صديقه كبرى فاطمه زهراء سلام الله علیها فرمود:« انَّ اللهَ لَیَغضِبُ لِغَضَبِکِ وَ یَرضی لِرِضاکِ»(24)؛ خداوند برای خشم تو، خشمگین و برای خشنودی تو، خشنود می‌شود.
 
برگزیده پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم
حضرت علی علیه السّّلام در مصیبت حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها خطاب به پیامبر اکرم رسول خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم می‌فرماید: «قل یا رسول الله عن صفیتک صبری»؛ « یعنی این صفیه توست، بانویی که صفوه تو، مصطفی و برگزیده توست رحلت کرده و صبر فقدانش برای من دشوار است.»(25)
پایان شکیبایی امام علی علیه السّّلام
امام علی علیه السّّلام که اسوه صبر و استقامت است اما در شهادت حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها تاثر و تالم خود را چگونه اظهار می‌دارد، تا آن جا که بعد از دفن همسر گرامیش در حالی که حزن و اندوه تمام وجود او را فرا گرفته بود خطاب به قبر پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم عرضه داشت:«خدا چنین خواست که او زودتر از دیگران به رسول خدا بپیوندد، پس از او شکیبایی من به پایان رسیده و خویشتن‌داری از دست رفته، اما آنچنان که در جدایی تو صبر کردم در مرگ دخترت نیز جز صبر چاره‌ای ندارم شکیبایی بر من سخت است. پس از او آسمان و زمین در نظرم زشت می‌نماید و هیچ گاه اندوه دلم نمی‌گشاید. چشمم بی‌خواب، و دل از سوز غم سوزان است. تا خداوند مرا در جوار تو ساکن گرداند. مرگ زهراء ضربه‌ای بود که دل را خسته و غصه‌ام را پیوسته گردانید و چه زود جمع ما را به پریشانی کشانید… اگر بیم چیرگی ستمکاران نبود، برای همیشه اینجا [کنار قبر زهراء(علیهاالسّلام)] می‌ماندم و در این مصیبت بزرگ چون مادر فرزند مرده، اشک از دیدگانم می‌راندم.»(26)}

^{برگزاری عروسی در ایام فاطمیّه
اگر توام با معصیت و یا هتک حرمت به حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیهانباشد، اشکال ندارد. اما برای مومنان سزاوار است که حرمت این ایام را پاس بدارند و از انجام کارهای شادی آفرین بپرهیزند.(27)}

^{يَا فَاطِمَةُ الزَّهْرَاءُ يَا بِنْتَ مُحَمَّدٍ يَا قُرَّةَ عَيْنِ الرَّّسُولِ يَا سَيِّدَتَنَا وَ مَوْلاتَنَا إِنَّا تَوَجَّهْنَا وَ اسْتَشْفَعْنَا وَ تَوَسَّلْنَا بِكِ إِلَى اللَّهِ وَ قَدَّمْنَاكِ بَيْنَ يَدَيْ حَاجَاتِنَا يَا وَجِيهَةً عِنْدَ اللَّهِ اشْفَعِي لَنَا عِنْدَ اللَّهِ(28)}

^{معرفی چند کتاب:}

• ^{1. قمّی،عباس،بیت الأحزان؛رنج هاوفریادهای فاطمه سلام الله علیها،محمّدمحمّدی اشتهاردی،نشرناصر،قم.}
• ^{2. دشتی، محمّد، فرهنگ سخنان فاطمه علیهاالسّلام، انتشارات امام علی علیه السّلام، قم.}
• ^{3. مکارم شیرازی، ناصر، زهراء علیهاالسّلام برترین بانوی جهان، انتشارات هدف، قم.}
• ^{4. امینی، ابراهیم، بانوی نمونه اسلام، انتشارات شفق، قم.}
• ^{5. شهیدی، جعفر، زندگانی فاطمه زهراء علیهاالسّلام، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران.}
• ^{6.قائمی، علی، فاطمه علیهاالسّلام، برترین بانوی اسلام، انتشارات هجرت، قم.}
• ^{7. لبّاف،علی؛دانشنامه شهادت حضرت زهراء علیهاالسّلام،مرکزفرهنگی نشرمنیر،تهران.}
• ^{8.شجاعی، مهدی، کشتی پهلو گرفته، انتشارات مدرسه، تهران.}
• ^{9. حاجیانی دشتی، عباس، لؤلؤ و مرجان، انتشارات موعود اسلام، بوشهر.}
• ^{10. موگِهی،عبدالرّحیم،فاطمه زهراءعلیهاالسّلام،یاسِ عصمت،دفترتبلیغات اسلامی،قم.}
• ^{11. انصاری، عذرا، جلوه های رفتاری حضرت زهراء علیهاالسّلام، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، تهیه مجله پیام زن، قم.}
• ^{12. رحمانی همدانی، احمد؛ و افتخارزاده سبزواری، حسن؛ فاطمه زهراء شادمانی دل پیامبر، نشر بدر.}
• ^{13. قزوینی، سید محمّدکاظم، فاطمه زهراء از ولادت تا شهادت، ترجمه علی کرمی، نشر مرتضی.}
• ^{14. عمادزاده، حسین، زندگانی فاطمه زهراء علیهاالسّلام، نشر اسلام.}
• ^{15. دشتی، محمّد، نهج الحیات(فرهنگ سخنان حضرت زهراء علیهاالسّلام)، مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین.}
• ^{16. سجاد، سید محمّدحسین، آتش به خانه وحی، نشر مهر ثامن الائمه.}
• ^{17. شریعتی، دکتر علی، فاطمه فاطمه است، نشر چاپخش.}
• ^{18. دستغیب، عبدالحسین، زندگانی صدیقه کبرا فاطمه زهراء، نشر جزایری.}
• ^{19. انصاری، محمّدباقر و رجائی، سید حسین، اسرار فدک، نشر دلیل ما.}
• ^{20. موسوی، ابوالفضل، بانوی بانوان، حضرت زهراء علیهاالسّلام، نشر دلیل ما.}
• ^{21. رحیمیان، محمّدحسین، دلیل آفتاب، نشر دلیل ما.}
• ^{22. لباف، علی، بوی بهشت سوخته، نشر صائب.}
• ^{23. احمدی، احمد، مناقب فاطمی در شعر فارسی، نشر آستان قدس رضوی.}
• ^{24. علم الهدی، سید احمد، اشک های فاطمه پشتوانه شمیشیر علی، انتشارات صدر.}
• ^{25. اله یاری، علی رضا، سخنرانی حضرت فاطمه علیهاالسّلام در مسجد پیامبر، مؤسسه انجام کتاب.}
• ^{26. انصاری قمی، ناصرالدّین، کتاب نامه حضرت زهراء علیهاالسّلام، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی قم.}
• ^{27. انصاری، مهدی، فاطمه اسوه تقوا و مبارزه، انتشارات شفق، قم.}
• ^{28. ضیاء آبادی، سید محمّد، حضرت زهراء علیهاالسّلام و خطبه غرّا، نشر بهاران.}
• ^{29. فاضل لنکرانی، آیت الله، پنج پیام پیرامون شهادت حضرت زهراء علیهاالسّلام.}
• ^{30. خوانساری، احمد، مقامات حضرت زهراء در کتاب و سنت، مؤسسه بوستان کتاب قم.}
• ^{31. نعیمی، جواد، بانوی اول، سازمان تبلیغات اسلامی.}
• ^{32. پورسیدآقایی، مسعود، چشمه در بستر، انتشارات حضور.}
• ^{33. اسدی گرمارودی، دکتر محمّد، حقیقت سوخته، نشر حمزه.}

^{در پایان بر آن بانوى مكرّمه حضرت فَاطِمَة الزَّهْرَاء سلام الله علیها سلامى بگوييم:
سلام بر تو اى پاره تن پيامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم
سلام بر تو اى كوثر خاتم الأنبياء حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها
سلام بر تو اى همسر على‏ حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها
سلام بر تو اى مادر امامان معصوم‏ حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها
سلام بر تو اى سيده زنان عالم‏ حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها
سلام بر تو اى فاطمه، اى زهراء، اى صدّيقه، اى مطهّره، اى راضيه، اى مرضيّه، و اى انسان كامل.
سلام بر تو روزى كه به دنيا آمدى و روزى كه شهيد شدى، و روزى كه در قيامت محشور مى‏شوى و دوستداران اهل بيت را شفاعت مى‏كنى.}

^{ای بقیع مطهّر
ای راز دار صدّیق صدّیقه اطهر
و ای هم نوای مولا مهدی، آن گاه که غریبانه آن جا به زیارت می آید.}

^{ای بقیع مطهّر
ای گنجینه دار نور
ای مدفن عشّاق و
ای حکایت گر غربت
به راستی این راز را، با که باید گفت:
تسليّت ايّام شهادت مظلومانه حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها}

^{بیا بریم مدینه، به نیّت زیارت
ز باغ غنچه رفته، شکوفه ای به غارت
ای بقیع مطهّرای راز دار صدّیق صدّیقه اطهرو ای هم نوای مولا مهدی، آن گاه که غریبانه آن جا به زیارت می آید.}

^{ای بقیع مطهّر، ای گنجینه دار نور
ای مدفن عشّاق و ای حکایت گر غربت به راستی این راز را، با که باید گفت:
که اسلام در مدینة النّبی از همه جا غریب تر است!
                                                                                                     شهید مرتضی آوینی}

^{محمدرضا عابدی}

^{فهرست منابع و پانوشت ها}

^{پانوشت ها:}

1. ^{امالی، شیخ صدوق ص ۴۸۶ ح۱۸؛ بشارة المصطفی، عماد الدّین طبری، ص ۱۷۷؛ بحار الانوار، علامه مجلسی، ج۳۷ ص۸۴ ح۵۲؛ علل الشّرائع، شیخ صدوق، ج۱ص۱۸۲ح۱؛ دلائل الامامة، محمّد بن جریر طبری، ص۵۶؛ بحار الانوار، علامه مجلسی،ج۱۴ص۲۰۶ح۲۳؛}
2. ^{سوره مبارکه آل عمران آیه ۴۲}
3. ^{علامه مجلسى(ره)، ملّا محمّد باقر، بحارالانوار ۴۳/ ۱۰۵.]}
4. ^{صفحه ۱۹ «مدينه المعاجز» از جابر از قول حضرت صادق  علیه السّّلام و «ملتقى البحرين». علامه مجلسى، ملّا محمّد باقر، بحارالانوار، ۴۳/ ۱۰- ۱۱.}
5. ^{احزاب،آیه 33.}
6. ^{سوره انسان.}
7. ^{آل عمران،آیه 24.}
8. ^{الانوار البهیه،ص 23،به نقل از داستانهای خواندنی از پیامبران اولواالعزم،محمد محمدی اشتهاردی.}
9. ^{هود،آیات 69 و 70؛ حجر،آیات 15 و 25؛ ذاریات،آیه 52.}
10. ^{نهج البلاغه،خطبه 192،القاصعه و منابع دیگر.}
11. ^{سوره زمر، آیه ۲۴ و سوره جنّ، آیات 62 و 72.}
12. ^{صحیفه نور،ج 91،ص 278.}
13. ^{مناقب ابن شهر آشوب: ج 3 ص 406. قلائدالنحور: جلد ربیع الثّانی، ص 219}
14. ^{وقایع الایام: ج ربیع الاول و ربیع الثّانی ص 204}
15. ^{به روایت مرحوم ابن شهر آشوب در مناقب و قرمانی در اخبار الدّول شهادت ام ابیها فاطمة زهراء علیهاالسّلام در این روز بوده است.}
16. ^{مزار شیخ مفید: ص 156.مقنعه شیخ مفید: ص 459. بلد الامین: ص 198 – 278. بحاالانوار: ج 25 ص 373، ج 28 ص 261، 268، 270، ج 29 ص 192، ج 43 ص 170، 197، 200 ج 53 ص 23 ج 97 ص 197. مصباح الزائر: ص 25 – 26. مصباح التهجد: ص 654. من لایحضره الفقیه: ج 2 ص 574. تهذیب الاحکام طوسی: ج 6 ص 10. الوافی: ج 14 ص 1370 – 1371. جامع احادیث الشّیعة: ج 12 ص 264. القاب الرّسول و عترته: ص 39 – 43.}
17. ^{تاریخچه رسم‌الخط قرآن و سیر و تحول آن». دانشنامه موضوعی قرآن.}
18. ^{http://www.soalcity.ir/node/545}
19. ^{پایگاه اطلاع رسانی آیةالله العضمی صافی؛ http://safi.ir/}
20. ^{احزاب: 57}
21. ^{صحیح «بخاری»، جزء پنجم}
22. ^{صحیح «مسلم» و صحیح «بخاری»، جزء پنجم}
23. ^{کنزالعمّال/ مؤسسه الرسالة بيروت/ ج12/ ص111.}
24. ^{کنزالعمّال/ مؤسسه الرسالة بيروت/ ج12/ ص111.}
25. ^{نهج البلاغه/ فيض السلام/ خطبه 193.}
26. ^{اصول کافي/ ج1/ ص 159 و سيدمحمد کاظم قزويني/ فاطمة الزهرا من المهد الي اللحد/ دارالصادق بيروت/ چاپ اول/ صص610- 609.}
27. ^{مستفاد از رساله دانشجویی،ج۱۶(به نقل از: صراط النجاة، آیةالله تبریزی، ج۵، س۵۲۱، و دفاترسایر مراجع)}
28. ^{مفاتيح الجنان، ص ۱۲۱۱.}

^منابع:

1. ^قرآن.
2. ^مشرق.
3. ^{حوزه نت.}
4. ^{مفاتيح الجنان.}
5. ^{خبرگزاری مهر،}
6. ^{الانوار البهیه.}
7. ^{ریاحین الشّّریعة.}
8. ^{صحیفه نور،ج 19.}
9. ^{http://qpnu.org}
10. ^{http://www.soalcity.ir}
11. ^{http://www.masjednet.ir}
12. ^{سفینه البحار،ج 1، ماده سبح.}
13. ^{http://www.sedayeshia.com}
14. ^{نهج البلاغه،خطبه 192،القاصعه و منابع دیگر.}
15. ^{فصلنامه پژوهشی و اطلاع رسانی نهج البلاغه.}
16. ^{كشف اللئالي، صاحب بن عبدالوهاب بن العرندس.}
17. ^{احمد رحماني همداني، فاطمة بهجة قلب المصطفي.}
18. ^{ماهنامه هیئت، پیش شماره ششم، جمادی الاول 1423.}
19. ^{داستان های خواندنی از پیامبران اولواالعزم،محمّد محمّدی اشتهاردی.}
20. ^{حضرت فاطمه الزّهرا عليهاالسّّلام، علّامه امینى با مقدّمه، پاورقی و تعلیقات محمّد امینی نجفى۱۳۶۸. به نقل از ابواسحاق ثعلبی در عرائش.}