چو فراغت ‏يافتى به طاعت کوش

 «صلوة» که در لسان شرع برای فعل عبادی خاصی یعنی همان «نماز» جعل شده است، در لغت به معنای دعا، استغفار، رحمت و مغفرت، ثنای نیکو، درود و تعظیم است.[سیّاح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوین، ص1071.] واگر به خداوند نسبت داده شود[إِنَّ اللَّـهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ ۚ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا؛ احزاب/56]، به معنای رحمت و ثنای بر بندگان می­باشد.[معلوف، لوئیس، المنجمد، مترجم: محمد بندرریگی، ج1، ص951.] و در اصطلاح نیز به عملی عبادی اطلاق می­شود که متّشکل از اجزاء وشرائط خاصّی است و باید با قصد قربت به پروردگار هر روز در چند نوبت به جا آورده شود. «صلاة» یا نماز به عنوان فعلی عبادی که به منظور دعا و نیز تعظیم الهی انجام می­شود، یکی از مشترکات ادیان الهی است، هرچند شکل و نحوه‌ی انجام آن در ادیان مختلف متفاوت می­باشد. از همین روست که در قاموس کتاب مقدس در معنای واژه نماز آمده است: «نماز معروف است و یکی از واجبات دینیه هر روز تمام ملل و مذاهب است، چه منفرداً و چه جماعتاً...» و پس از آن به شرح معنای نماز بر مبنای تورات و انجیل پرداخته تا آن که می‌نویسد: «احدی جزمنکرین خدا منکر نماز و دعا نیست...».[نجفی کاشانی، علی، برداشتی از نماز، ص105.] در این جا از «نماز» همین معنا اراده شده است و حقیقت شرعیه‌ی آن که در اسلام از این اصطلاح اراده می­شود، مدّ نظر نمی­باشد.

سابقه تاریخی نماز
از قدیمی‌ترین عباداتی که در تمامی ادیان گذشته وجود داشته، نماز است. در برخی از روایات به نماز تعدادی از انبیاء الهی از حضرت آدم علی نبینا و آله و علیه اسلام تا حضرت خاتم صلی الله و علیه و آله و سلم اشاره شده است که برخی از آنها به این شرح است:

1- نماز حضرت آدم علیه السّلام: از صُحُف حضرت ادریس نقل شده که در نخستین روز اقامت حضرت آدم علیه السّلام و حوا در زمین، خداوند، نماز عصر و مغرب و عشاء را مجموعاً 50 رکعت به حضرت آدم واجب کرد.[مجلسی، محمد باقر، ج11، ص196.]

2- نماز حضرت شیث علیه السّلام: وقتی حضرت آدم علیه السّلام فوت کرد حضرت شیث علیه السّلام او را غسل داد و بر وی نماز خواند.[مجلسی، محمد باقر، ج11، ص196.]

3- نماز حضرت ادریس علیه السّلام: در روایت امام صادق علیه السّلام به یکی از یاران خود سفارش می‌فرمایند: وقتی به مسجد کوفه شرفیاب شدی به مسجد سهله نیز برو در آنجا نماز بخوان و از خدا طلب حاجت کن زیرا مسجد سهله خانه‌ی حضرت ادریس است که در آن خیاطی می‌کرد و در آن نماز می‌خواند.[مجلسی، محمد باقر، ج11، ص196.]

4- نماز حضرت نوح علیه السّلام: کشتی نوح دارای پنجره‌ها و سوراخ­هایی بود که از آن نور خورشید به داخل منعکس می­شد و از این طریق وقت نماز را تعیین می‌کردند.[مجلسی، محمد باقر، ج11، ص196.]

5- نماز حضرت شعیب علیه السّلام: خداوند می‌فرمایند: «گفتند ای شعیب آیا نمازت به تو دستور می‌دهد که ما آنچه را پدرانمان می‌پرستیدند ترک گوییم و آنچه را می‌خواهیم، در اموالمان انجام ندهیم؟ که همانا تو مرد بردبار و رشیدی هستی.»[سوره هود، آیه88] این جمله گفتار مردم مدین در ردّ حجّت شعیب علیه السّلام است. اهل مدین دعوت شعیب علیه السّلام را مستند به نماز او کردند، چون در نماز دعوت به معارضه‌ی با آن قوم در بت پرستی و کم فروشی آنهاست و این همان سرّی است که آنها از آن اینگونه تعبیر کرده‌اند؛ «اَصَلاَتُک تَامُرُکَ اَن نَترُک...» یعنی آیا نمازت، تو را امر کرده که ما بت پرستی را ترک کنیم.[طباطبائی، محمد حسین، تفسیر المیزان، مترجم: محمد باقر موسوی، ج10، ص546.]

6- نماز حضرت الیاس علیه السّلام: روزی حضرت الیاس علیه السّلام به گریه و زاری درآمد. خداوند به فرشته مرگ فرمود: از الیاس سؤالی کن که سبب گریه‌ات چیست؟ برای دنیا است و یا مرگ؟ حضرت الیاس علیه السّلام جواب داد نه این است و نه آن است، بلکه گریه‌ی من بخاطر این است که دیگر زنده نخواهم بود تا به ذکر و مناجات خدا پردازم. خداوند به فرشته‌اش فرمود: از او دست بردار و روح او را قبض نکن چرا که او زندگی را برای بندگی و ذکر می‌خواهد.[حسن زاده، صادق، کلید بهشت، ص30.]

نماز در برخی از ادیان الهی
شکل نماز در چهار دین الهی، یعنی؛ زرتشت، یهودیّت، مسیحیّت و اسلام به چه شکل بوده است؟

یکم: نماز در آئین زرتشت
نماز در دین زرتشت به این صورت است که آتشی افروخته می‌شود و در حالی که دست‌ها به سوی آسمان بلند است و سر نیز به احترام تعظیم الهی خم شده، برگرد "اهورا مزدا" می­چرخند و سرودها و شعرهایی نیز با آوازی رسا و زیبا خوانده می‌شود. این نماز، نمازی بی‌پیرایه و همراه با تفکر در وجود خود و اهورا مزدا است که شخص را به اهورا مزدا نزدیک‌تر می­کند. شخص زرتشتی در هنگام نماز، آتش سوزان مادی را نمی‌بیند و به آن توجهی نمی‌کند؛ بلکه چیزی که توجه او را جلب می‌کند، آتش فروزان مینوی است که در دل همه‌ی افراد وجود دارد. بنابر سنت زرتشتی، پنج بار در شبانه روز نماز خوانده می‌شود که خواندن آن نیز بر آنها واجب است. هر نماز با این مضامین آغاز می‌شود: «خشن‌اتره، اهورامزدا» یعنی خشنود می‌گردانم اهورا مزدا را. و آنگاه ادامه می دهند: « ایمان دارم به کیش مزدا پرستی که آورده‌ی زرتشت است. پیرو آموزه‌های اهورایی هستم که از دروغ و دوگانه پرستی به دور است». زرتشتیان هر 24 ساعت را به 5 گاه تقسیم می‌کنند و آداب مذهبی تابع این زمان­های مشخّص هستند. نمازهای پنج گانه به صورت زیر می‌باشد:

1- نمازگاه هاون (هاونی، ونگاه): نماز بامداد است و هنگام آن از طلوع آفتاب تا نیمروز است. بعد از مضامینی که در بالا ذکر کردیم در ادامه می‌گویند: «من ستایش می‌کنم و ارج می‌نهم و خشنود می‌کنم فرشته پاسبان بامداد پاک و سازنده را. من ستایش می‌کنم و ارج می‌نهم و خشنود می‌کنم آن سرور دهکده (ویس) را که پاک و دادگستر و سازنده است.

2- نمازگاه درپتون (رپیتون، رپیتوهنگاه) هنگام آن از نیمروز تا سه ساعت بعدازظهر است. بعد از فقرات ابتدایی می‌گویند: من ستایش می‌کنم و ارج می‌نهم و خشنود می‌کنم فرشته پاسبان نیمروز پاک را (رپیتون). من ستایش می‌کنم و ارج می‌نهم و خشنود می‌کنم آن سرور شهر (نه نتو) را که پاک و دادگستر و سازنده است.

3- نمازگاه ازیران (ازیرینگاه) موقع آن از سه ساعت بعداز ظهر تا غروب آفتاب است. بعد از فقرات مشترکی که در همه‌ی نمازها وجود دارد، می‌گویند: من ستایش می‌کنم و ارج می‌نهم و خشنود می‌کنم فرشته پاسبان پیشین پاک را. من ستایش می‌کنم و ارج می‌نهم و خشنود می‌کنم آن سرور کشور (رفیو) را که پاک و دادگستر و سازنده است.

4- نمازگاه سروترم: (ایویسروتریم، اویسروتریمگاه) وقت آن از غروب آفتاب تا نیمه شب است. بعد از فقرات مشترک می‌گویند: من ستایش می‌کنم و ارج می‌نهم و خشنود می‌کنم فرشته پاسبان شب پاک را. من ستایش می‌کنم و ارج می‌نهم و خشنود می‌کنم همه رهروان راه اشویی زرتشت را و سرور اشوان را.

5- نمازگاه اوشهی نا ای (اوشهین، اوشهین گاه) هنگام آن از نیمه شب تا طلوع خورشید است. بعد از مضامین: من ستایش می‌کنم و ارج می‌نهم و خشنود می‌کنم فرشته پاسبان پگاه پاک را. من ستایش می‌کنم و ارج می‌نهم و خشنود می‌کنم آن سرور خانه که پاک و سازنده و دادگر است.

زرتشتیان، نمازهای دیگری نیز دارند که در شبانه روز می‌خوانند. معروف‌ترین این نمازها، نماز سروش باج است.[قانعی، سعید و یداللهی، مرتضی ، زرتشت پیامبر ایران باستان، ص121.]

دوم: نماز در آئین یهودیّت
زمانی که حضرت موسی علیه السّلام در جهت انجام رسالت الهی خویش به همراه همسرش از وطن هجرت کردند و دچار سختی‌ها شدند، خداوند برای آرامش او به وی وحی نمود که: «واَقم الصلوة لذکری»[طه/ 14] یعنی نماز را برای یاد من بپادار. و در آیه دیگری به موسی و هارون دستور داده شده که نماز را به پا دارید.[وَأَوْحَيْنَا إِلَىٰ مُوسَىٰ وَأَخِيهِ أَن تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ ۗ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ » یونس / 87.] هم چنین در قرآن کریم در آیه 83 سوره بقره، ضمن اشاره به پیمانی که از بنی اسرائیل گرفته شده نماز به عنوان یکی از ارکان این پیمان شمرده شده است. در این آیه می­خوانیم: «وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّـهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِّنكُمْ وَأَنتُم مُّعْرِضُونَ» (و چون از فرزندان اسرائيل پيمان محكم گرفتيم كه: جز خدا را نپرستيد، و به پدر و مادر، و خويشان و يتيمان و مستمندان احسان كنيد، و با مردم [به زبان‌] خوش سخن بگوييد، و نماز را به پا داريد، و زكات را بدهيد؛ آنگاه، جز اندكى از شما، [همگى‌] به حالت اعراض روى برتافتيد.) این آیه به طور آشکار، به پا داشتن نماز را به عنوان میثاقی معرفی کرده که از بنی اسرائیل، دوشادوش مسأله عبادت خداوند و نیکی به والدین گرفته شده است. که این خود بیانگر اهمیت نماز در شریعت حضرت موسی علیه السّلام است. طبری در تفسیر خود، قول امام باقر علیه السّلام را در مورد این آیه نقل می‌کند که حضرت فرمود: یهود و منافقین، مردم را به اقامه‌ی نماز و دادن زکات فرمان می‌دادند ولی خود انجام نمی‌دادند پس خداوند فرمان داد به آنها که با مسلمانان تصدیق کننده‌ی پیامبر باشند و اقامه‌ی نماز کنند[طبری، محمد، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ج1، ص203.]

علاوه بر آیات، روایاتی نیز وجود دارد که به این مطلب اشاره دارند. در روایت آمده است که خدا به موسی علیه السّلام می‌فرماید: بر تو باد نماز! زیرا آن جایگاهی خاص نزد من دارد و نزد من پیمانی محکم دارد. همین طور در خطابی دیگر به حضرت موسی علیه السّلام دستور داده می‌شود در میان مردم خود امامت نمازشان را به عهده بگیرد: «ای موسی در نمازشان و آنچه اختلاف دارند امام باش»[غمخوار یزدی، محمد جواد، جایگاه نماز در ادیان الهی، بی‌تا، ص18.] از اینرو می­توان نتیجه گرفت که نماز در شریعت حضرت موسی نیز وجود داشته است و دعا و نیایش اوقات معینی داشته که براساس زمان‌های برگزاری مراسم عمومی قربانی در معبد تعیین می­شده است.[اشتاین سالتز، آدین، سیری در تلمود، 1383، ص156.]

سوم: نماز در آئین مسیحیت
درباره‌ی حضرت مسیح علی نبیّنا و آله و علیه السلام آیاتی درسوره مریم، نشان گر انجام این عبادت الهی، توسّط آن حضرت علیه السّلام است. حضرت عیسی علیه السّلام فرمودند: «واوصانی بالصّلوة والزّکاة»[مریم / 31] یعنی خالق متعال مرا به نماز سفارش کرده که نه تنها نماز بخوانم بلکه نماز را در جامعه گسترش دهم. حضرت مسیح علیه السّلام در جای دیگر می‌فرمایند: درست به شما می‌گویم: چیزی به شرف آخرت رساننده‌تر و در برابر حوادث دنیا کمک کننده­تر از نماز پیوسته نیست و چیزی به خداوند رحمان نزدیک‌تر از آن نیست. پس آنرا بپا دارید و بر آن بیفزائید، نسبت به هر کار خوبی که به خدا نزدیک می­کند، باز نماز بدو نزدیکتر و برگزیده‌تر است.[لنگرودی واعظ، تاج، گفتار انبیاء، ص337.]دکتر احمد شلبی در کتاب خود می‌گوید: «مهم‌ترین عبادات نزد مسیحیان روزه و نماز است، ولی محدوده‌ی آن ها متفّق علیه نیست، بسیاری از مسیحیان معتقدند که انتظامات و قانون در روزه و نماز اختیاری است نه اجباری. مسیحیان هفت نماز در روز و شب دارند که عبارتند از: نماز صبحگاهان (بکور) و نماز ساعت سوم و ششم و نهم و یازدهم و دوازدهم و نیمه‌ی شب. و اهتمام و توجه آنها به نماز، بیشتر از روزه است و نماز، ترتیبی خاص ندارد.» نماز متفّق علیه نمازی است که مسیح علیه السّلام آن را تعلیم داده است و در انجیل متی آمده است. «پس اینطور دعا کنید. ای پدر ما که در آسمانی، نام تو مقدّس باد! ملکوت تو بیاید، اراده‌ی تو چنانکه در آسمان است بر زمین نیز کرده شود، نان کفاف ما را امروز به ما بده و قرضهای ما را ببخش چنانکه ما نیز قرضداران خود را می‌بخشیم و ما را در آزمایش نیاور بلکه از شریر ما را رهایی ده زیرا ملکوت و قوّت و جلال تا ابد الآباد از آن تو است. آمین.»[انجیل متّی 6: 9]مسیحیان در یکشنبه نماز خاصّی دارند که این عبارت در آن خوانده می­شود: «ترا شکر می‌کنم ای خدای پدر که به قدرت خود مرا از عدم، موجود فرمودی به شکل و شباهت خود مرا خلق کردی و اسم تو را شکر می‌کنم ای خدای پسر که به عقل خود مرا از جهنّم نجات دادی و درهای فردوس را به روی من باز کردی. اسم تو را شکر می‌کنم ای خدای روح القدس که به رحم خود در هنگام تعمید مرا تقدیس نمودی و الان نیز همیشه در من کار می‌کنی که مرا مقدّس سازی با آن شفقت‌هایی که هر روز به من می‌دهی. به خوشحالی بزرگ اسم تو را شکر می‌کنم. ای سه اقنوم مسجود که ثلاثه مقدّس، می‌باشید، چنانچه از ازل بودید و الان نیز هستید و همیشه خواهید بود تا ابد الاباد، تو را سجده می‌کنم ای سه خدای مقدس، آن اسم تو را شکر می‌کنم با یک دل نرم و مملو از امتنان تو را شکر می‌کنم..»

هم چنین در مورد کیفیت نماز عیسویان آمده است که هیئت خاصّی در قیام و قعود نزد آنها مراعات نمی‌شود بلکه قصد کلّی، نیّت خالص و پاک و طهارت فکر می‌باشد. و بهترین نماز آن است که مختصر و مفید و با حرارت تقدیم شود.اگر چه برخی از آداب نماز و نیایش کنونی مسیحیان مانند خطاب به اقنوم ثلاثه در نماز با وحی الهی سازگاری ندارد و تحریفاتی است که توسط کاهنان مسیحی با نظر خود وارد کتاب آسمانی انجیل نموده و به حضرت عیسی علیه السّلام نسبت داده‌اند، اما همین امر ما را به این نتیجه می­رساند که اصل نماز در این شریعت الهی وجود داشته است.

چهارم: نماز در آئین اسلام
خداوند در قرآن کریم می‌فرماید که لقمان این گونه به فرزند خویش درباره‌‌ی نماز نصیحت کرد:يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنكَرِ وَاصْبِرْ عَلَىٰ مَا أَصَابَكَ ۖ إِنَّ ذَٰلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ(اى پسرك من، نماز را برپا دار و به كار پسنديده وادار و از كار ناپسند باز دار، و بر آسيبى كه بر تو وارد آمده است شكيبا باش. اين [حاكى‌] از عزم [و اراده تو در] امور است.)[لقمان / 17] از این آیه ضمن این که می توان اهمیّت نماز را برداشت کرد، برخی از ثمرات و فواید عملی نیز قابل استفاده است. از همین روست که در تفسیر این آیه آمده است که لقمان به فرزند خویش خطاب کرد: «ای پسرک من: نماز را برپادار چرا که نماز مهمّ ترین پیوند تو با خالق است، نماز قلب تو را بیدار و روح تو را مصفّا، و زندگی تو را روشن می‌سازد. و آثار گناه را از جانت می‌شوید، پرتو نور ایمان را در سرای قلبت می­افکند و تو را از فحشاء و منکرات باز می‌دارد.»[مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج17، ص52.] فرزند عزیزم! مبادا خروس از تو هشیارتر به اوقات نماز و مراقب‌تر باشد! آیا نمی‌بینی که به هنگام هر نماز، رسیدن وقت آن را اعلام می‌کند و سحرگاهان به آوای بلند ندا سر می‌دهد در حالی که تو در خوابی؟[رستمی چافی، علی، نماز راز دوست،ص256]

خداوند در آیه دیگری می‌فرمایند: «حافِظُوا عَلی الصّلوات و الصّلوةِ الوُسطی»[بقره / 238]؛(محافظت کنید در برپایی نمازها به خصوص نماز میانی.) بعضی مفسّران در معنای «صلوة وسطی» گفته­اند مراد نماز جمعه است و عدّه‌ای هم به شب قدر عقیده دارند ولی به نظر می­رسد مقصود از آن نماز ظهر است چرا که شأن نزولی که برای آیه نقل شده، صلوة وسطی را به نماز ظهر تفسیر نموده است و عده‌ای از محدّثین و مفسّرین نیز این اعتقاد را دارند؛ مرحوم شیخ حرّ عاملی روایاتی را نقل می‌کند مبنی بر این که صلوة وسطی همان نماز ظهر است و در پایان می‌فرماید: «اگر چه در بعضی از روایات صلوة وسطی تفسیر به نماز عصر شده است اما آن ها حمل بر تقیّه می‌شوند.»[کازرونی، محسن، خلوتگه راز، ص51.]

در روایات هم، اهمیّت نماز آمده است. پاسداران شریعت و راهبران محمّدی با سخنان گوناگون کوشیده‌اند تا اهمیت این موضوع را بر همگان روشن سازند. از جمله:

1. امام علی (علیه السلام) می‌فرمایند: شما را به نماز و مواظبت بر آن سفارش می‌کنم؛ زیرا که نماز بهترین کار است و ستون دین شماست.[ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، مترجم: حمید رضا شفیعی، ص3095.]

2. امام صادق (علیه السلام) فرمودند: هر که دو رکعت نماز بگذارد و بداند در آن دو رکعت چه می‌گوید، وقتی به انجامشان رساند هیچ گناهی میان او و خدای عزوجل نباشد مگر این که آن ها را بر او ببخشد.[ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، مترجم: حمید رضا شفیعی، ص3095.]

3. حضرت فاطمة زهراء(س) نیز فرمودند: خداوند متعال نماز را برای دور کردن انسان از کِبر واجب کرد.[ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه،مترجم:حمید رضاشفیعی،ص3095.](نصرت فاطمه)

چرا برخی از مسلمانان نمازهای روزانه را سه نوبت می‌خوانند؟
از پرسش‌هایی که با قصد القاء شبههٔ در عدم پای‌بندی برخی از مسلمانان به سنّت پیامبر(ص) مطرح می شود این است که: چرا برخی از مسلمانان نمازهای روزانه خود را در سه نوبت می‌خوانند و در پنج وقت نمی‌خوانند؟

برای پاسخ باید گفت: همه مسلمانان، معتقدند که انجام هر نماز در وقت مخصوص خودش افضل است. از طرفی هم می‌دانیم؛ برپایی نمازهای روزانه هم وقت خاصّّ و هم وقت مشترک دارند. برای مثال وقت خاصّّ نماز ظهر از آغاز ظهر شرعی(وقت زوال) است تا مقدار زمانی که چهار رکعت نماز خوانده ‌شود. در این مدّت محدود تنها می‌توان نماز ظهر را به جا آورد. وقت خاصّّ نماز عصر نیز زمانی است که از آن لحظه تا وقت غروب تنها به اندازه مدّت خواندن نماز عصر فرصت باشد. وقت مشترک بین دو نماز ظهر و عصر از پایان وقت خاصّ نماز ظهر تا ابتدای وقت خاصّّ نماز عصر است. برخی از مسلمانان می‌گویند در تمام این وقت مشترک می‌توانیم نماز ظهر و عصر را با هم و بدون فاصله بخوانیم. در مقابل برخی دیگر از مسلمانان هم معتقدند: از اول ظهر شرعی(وقت زوال) تا آن گاه که سایه شاخص تعیین وقت به اندازه خود شاخص شود به نماز ظهر اختصاص دارد و نباید نماز عصر در این مدت خوانده شود و از آن پس تا زمان مغرب به نماز عصر اختصاص دارد و نمی‌توان نماز ظهر را در آن وقت به جا آورد. همین بحث‌ها در نماز مغرب و عشا هم وجود دارد.

از سویی دیگر همه مسلمانان در این مورد اتفاق نظر دارند که پیامبر گرامی(ص) میان دو نماز جمع می‌کرد ولی در این که این کار برای هر زمان و مکانی جایز است و یا آن که اختصاص به زمان و مکان و حالت و شرایط خاصّی دارد دو نظریه وجود دارد.

نظریه  اول:
برخی از مسلمانان که به پیروی از اهل بیت پیامبر(ص) می‌گویند؛ مقصود این است که در نخستین اوقات نماز ظهر می‌توان پس از پایان نماز ظهر نماز عصر را به جا آورد. هم چنین در نخستین اوقات نماز مغرب می‌توان پس از خواندن نماز مغرب نماز عشا را ادا کرد و این مسئله به زمان یا مکان یا شرایط خاصّی بستگی ندارد بلکه در همه جا و همه وقت جایز است.

نظریه دوم:
برخی دیگر از مسلمانان می‌گویند: جمع بین دو نماز برای مکان‌ها و زمان‌ها و شرایط خاصّی جایز است.

دلایل طرفداران نظریه اول برای جمع بین دو نماز چیست؟
با رجوع به کتاب و سنت نبوی که از طریق اهل بیت(ع) به ما رسیده در می‌یابیم که چرا برخی از مسلمانان نماز را به صورت جمع و نه تفریق ادا می‌کند هر چند به استحباب تفریق و جدا کردن نمازها اعتقاد دارند.

الف) قرآن
خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «أقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلَی غَسَقِ اللَّیْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کَانَ مَشْهُودًا؛ نماز را از زوال خورشید(آفتاب) تا اول تاریکی شب برپادار و [نیز] نماز سپیده دم (صبح) را، که نماز سپیده دم مورد گواهی[فرشتگان شب و روز] است.»(اسراء: ۷۸). خداوند متعال در شبانه روز، پنج نماز بر بندگانش واجب کرده امّا در این آیه سه وقت برای آن نام برده است. بر اساس این آیه در سوره اسراء، آيه 78 نام ديگر نماز صبح مشهود است. منظور از مشهود هم آن است که مورد شهود(دیدن و شهادت دادن و درک کردن و ..) قرار می گیرد که در روایات آمده است: منظور از آن دیده شدن توسط هر دو گروه فرشتگان شب و فرشتگان روز است. چون وقت نماز صبح هم در شب است و هم در روز و هر دو گروه فرشتگان آن را می بینند و ثبت می کنند. أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى‏ غَسَقِ اللَّيْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً. مشهود ملائكه شب و روز است، زيرا در آغاز صبح فرشتگان شب كه مراقب بندگان خدايند جاى خود را به فرشتگان روز مى‏دهند، و چون نماز صبح در همان آغاز طلوع انجام مى‏گيرد هر دو گروه آن را مشاهده كرده و بر آن گواهى مى‏دهند.

- شافعی در این باره می‌گوید:(أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ)، و دلوک الشمس: زوالها(إِلی‏ غَسَقِ اللَّیْلِ): العتمة(وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ): الصبح، ۱

- ازهری گفته است: بهتر آن است که دلوک را به معنای زوال یعنی وسط روز بگیریم در این صورت معنی آیه چنین می‌شود نماز را از وقت زوال تا تاریکی شب ادامه بده. بنا بر این معنا نماز ظهر و عصر و مغرب و عشا داخل حکم می‌شود. سپس خداوند فرمود: وقرآن الفجر(که همان نماز صبح است). ۲

بر این اساس جمع بین ظهر و عصر و مغرب و عشا مطلقاً جایز است چه انسان در سفر باشد چه در وطن مگر آن که بر عدم جواز جمع در وطن بدون عذر دلیلی اقامه شود که در این صورت جمع جایز نیست و حال آنکه در سنت پیامبر(ص) هر چند استمرار بر تفریق بین نماز‌های پنج گانه بوده است اما به طور مکرر، هم در وطن یعنی مدینه و هم در سفر و یا در حال اضطرار، نماز خود را به صورت جمع بین دو نماز به جای آورده‌اند.

دلایل مویّد طرفداران نظریه اول:
«امّا مذاهب چهارگانه اهل سنت جمع بین نمازها را فقط به حالات خاصّ اختصاص داده‌اند و متفقند که در عرفه می‌توان نماز ظهر و عصر را در وقت ظهر با هم و بدون فاصله ادا کرد و در «مزدلفه» نیز جایز است نماز مغرب و عشا را در وقت عشا به جا آوریم. حنفی‌ها جمع بین نمازها را در عرفه و مزدلفه جایز می‌دانند و در دیگر موارد گفته‌اند نباید صورت پذیرد. حنبلی‌ها و مالکی‌ها و شافعی‌ها علاوه بر موارد یاد شده این کار را در حال سفر نیز جایز می‌دانند. البته برخی از این گروه‌ها با هم خواندن دو نماز را در موارد اضطراری مانند زمانی که باران ببارد و یا نمازگزار بیمار بوده یا در هراس از دشمن باشد جایز می‌دانند». ۳ برخی از طرفداران نظریه  اول هم این جواز را در یک سطح گسترده‌تری می‌بیند و آیه بالا و روایات منقول در کتاب‌های اهل سنت مؤیّد دیدگاه طرفداران نظریه اول است.

ب) روایات
احمد بن حنبل رهبر گروه حنابله در مسند خود و بخاری در صحیح خود از جابر بن زید نقل نموده‌اند که: از ابن عباس شنیدم که می‌گفت: با رسول خدا(ص) هشت رکعت نماز(ظهر و عصر) را با هم و هفت رکعت نماز(مغرب و عشا) را نیز با هم به جای آوردم. می‌گوید به «ابوشعثا» گفتم: فکر می‌کنم رسول خدا(ص) نماز ظهر را به تأخیر انداخت و نماز عصر را زودتر ادا کرد و نیز نماز مغرب را به تأخیر انداخت و نماز عشا را زودتر به جا آورد.(ابوشعثا) گفت: من هم چنین می‌اندیشم. ۴ از این روایت به روشنی در می‌یابیم که پیامبر گرامی(ص) هر دو نماز ظهر و عصر را با هم و هر دو نماز مغرب و عشا را نیز با هم و بدون فاصله به جای آورده است. اما این که ابو شعثاء می‌گوید؛ من گمان می‌کنم که رسول خدا(ص) نماز ظهر را به تاخیر انداخته است ظن و گمان وی است و حجّیتی برای استدلال ندارد آن چه مهمّ است رفتار خود پیامبر(ص) است که بین دو نماز جمع نموده است اما کیفیت آن باید از روایات دیگر به دست آید نه با ظنّ و گمان. بخاری در صحیح خود از ابن عباس نقل می‌کند: انّ النّبی(ص) صلّی بالمدینه سبعا وثمانیا الظهر و العصر والمغرب والعشاء. پیامبر(ص) در مدینه نماز هفت رکعتی و نماز هشت رکعتی به جای آورد، یعنی نماز ظهر و عصر و مغرب و عشاء. 5

مالک ابن انس رهبر مذهب مالکی در کتاب موطّأ و مسلم در صحیح خود و محدثان دیگر از ابن عباس نقل کرده‌اند: «صلّی رسول الله(ص) الظّهر و العصر جمیعاً و المغرب و العشاء جمیعاً فی غیر خوفٍ و لا سفرٍ». «رسول خدا(ص) هر دو نماز ظهر و عصر را با هم خواند و هر دو نماز مغرب و عشا را نیز با هم به جا می‌آورد بدون اینکه از دشمن بهراسد یا در سفر باشد». 6 در صحیح مسلم پس از نقل روایت از ابو الزبیر نقل می‌کند که از ابو سعید پرسیدم چرا پیامبر(ص) چنین نمود وی گفت من همین پرسش را از ابن عباس پرسیدم او گفت: پیامبر(ص) چنین نمود تا امّتش به حرج و سختی نیفتند. ۷

در منابع معتبر اهل سنت از ابن عباس نقل شده: صلّی رسول الله(ص) الظّهر و العصر جمیعاً و المغرب و العشاء جمیعاً فی غیر خوفٍ و لا مطر. رسول خدا(ص) هر دو نماز ظهر و عصر را با هم خواند و هر دو نماز مغرب و عشا را نیز با هم به جا می‌آورد بدون این که از دشمن بهراسد یا آن که هوا بارانی باشد. 8 از عبدالله بن عباس روایت شده است: رسول خدا(ص) بین ظهر و عصر، مغرب و عشا را جمع کرد در حالی که مقیم بود نه مسافر. شخصی از وی پرسید: چرا این گونه عمل کرد؟ او در جواب گفت: تا آن که بر امّتش دشوار نشود. ۹ روایت مسلم هم در این دسته قرار دارد زیرا خود وی این روایت را در باب الجمع بین الصلاتین فی الحضر قرار داده است. وی می‌گوید: پیامبر گرامی جمع بین نمازها را در هنگام مسافرت خود به سوی غزوه تبوک انجام داد و بین نماز ظهر و عصر و نماز مغرب و عشا جمع کرد. سعید بن جبیر می‌گوید: از ابن عباس سبب آن را پرسیدم: گفت: پیامبر(ص) می‌خواست که امت خود را در رنج و سختی نیندازد. ۱۰

جمع بین دو نماز به حالت ترس یا مسافرت اختصاص ندارد.
بسیاری از روایات بر این حقیقت گواهی می‌دهد که اگر جمع میان نماز ظهر و عصر و یا مغرب و عشا در یک وقت جایز نباشد موجب رنج و مشقت در کار مسلمانان می‌شود از این رو پیامبر اکرم(ص) به منظور ایجاد نوعی توسعه و تسهیل در امور مسلمانان با هم خواندن هر دو نماز را در یک وقت تجویز کرد. از جانب دیگر روایات فوق به صراحت دلالت دارد که رسول خدا(ص) بدون عذری و یا بدون شرطی بین نمازها جمع نمود از این رو قید زدن این روایات به حالت ترس یا مسافرت و یا باران بی دلیل است. هم چنان که شیخ احمد شاکر از عالمان اهل سنّت بعد از نقل کلام ابن سیرین به جواز جمع می‌گوید: این رأی همان رای صحیحی است که از متن حدیث گرفته شده است. ولی تاویل به مرض یا عذر یا غیر آن تکلفی است که دلیلی بر آن نیست و با حکم به جواز جمع بسیاری از دشواری‌هایی که در تفریق بر مردم پیدا می‌شود برطرف می‌شود و حکم به جمع کمکی است به طاعت مردم عادی البته نباید این حکم موجب شود که جمع عادت مردم شود همان گونه که ابن سیرین به آن اشاره کرده است. ۱۱

جمع بین دو نماز از سوی اهل بیت تایید شده است.
در بین طرفداران نظریه  اول با تکیه بر مکتب اهل بیت(ع) هم جواز جمع بین نمازها تأیید شده است. کلینی به سند خود از امام صادق(ع) نقل می‌کند که رسول خدا(ص) نماز ظهر و عصر را بدون عذر از هنگام زوال خورشید با مردم به جماعت به جای آورد و نیز نماز مغرب و عشا را قبل از سقوط شفق بدون هیچ مشکلی با جماعت به جای آورد. این جمع را برای گشایش کار بر امت خود انجام داد. ۱۲
شیخ طوسی هم در تهذیب و استبصار به سند خود از اسحاق بن عمار نقل می‌کند که از امام صادق(ع) پرسید: آیا می‌توانم بین مغرب و عشا در حضر قبل از آن که شفق غایب شود، بدون هیچ عذری جمع کنم؟ حضرت فرمود: اشکالی ندارد. ۱۳

پی نوشت‌ها:
۱- أحکام القرآن، ج‏۱، ص: ۵۶
۲. مفاتیح الغیب، ج‏۲۱، ص: ۳۸۳
۳. ر. ک: الفقه علی المذهب الاربعه، عبدالرحمن جزیری، کتاب الصلاة، مباحث الجمع بین الصلاتین تقدیماً و تأخیراً، ج۱ص۴۰۹، بیروت دارالفکر، ۱۴۲۸.
۴. صحیح بخاری، التهجد، ابواب التطوع ج۲ص۶۷،باب۳۰ح۱۱۷۴.مسنداحمدبن حنبل،ج۱،ص۲۲۱.
۵. صحیح بخاری کتاب مواقیت الصلاه، ج۱ص۱۵۵ باب تاخیر الظهر الی العصر، ح۵۴۳.
۶. مؤطا مالک، کتاب قصر الصلاه فی السفر، باب الجمع بین الصلاتین فی السفر والحضر، ص ۱۴۴. و صحیح مسلم، ص۳۲۴، کتاب صلاه المسافر، باب ا لجمع بین الصلاتین فی الحضر، ح۱۵۱۳. سنن ابی داود، کتاب الصلاته، تفریع ابواب صلاه المسافر، باب الجمع بین الصلاتین ص۲۲۸ح. ۱۲۱۰. سنن نسایی، ص۱۵۴کتاب المواقیت، باب ا لجمع بین الصلاتین فی الحضر، ح۵۹۷، بیروت دارالفکر، دوم ۱۴۲۱.
۷. صحیح مسلم، ص۳۲۴، کتاب صلاه المسافر، باب ا لجمع بین الصلاتین فی الحضر، ح۱۵۱۴.
۸. صحیح مسلم، ص۳۲۴، کتاب صلاه المسافر، باب ا لجمع بین الصلاتین فی الحضر، ح، ح۱۵۱۸. سنن ابی داود، کتاب الصلاته، تفریع ابواب صلاه المسافر، باب الجمع بین الصلاتین ص۲۲۸ح ۱۲۱۱. سنن نسایی، ص۱۵۴کتاب المواقیت، باب ا لجمع بین الصلاتین فی الحضر، ح۵۹۸، .
۹. مسند احمد ج۱ص۲۴۶.
۱۰. صحیح مسلم، ص۳۲۴، کتاب صلاه المسافر، باب ا لجمع بین الصلاتین فی الحضر، ح ۱۵۱۵
۱۱. حاشیه سنن ترمذی، ج ۱، صص ۳۵۸ و ۳۵۹.
۱۲. الکافی، ج ۳، ص ۲۸۶
۱۳. تهذیب الاحکام، ج ۲، ص ۲۶۳ ح ۱۰۴۷ دارالکتب الاسلامیه چهارم. و الاستبصار، ج ۱، ۲۷۲ ح ۹۸۲، دارالکتب الاسلامیه چهارم، ۱۳۶۲.

منابع:
قرآن کریم
کتاب مقدّس
http://www.intjz.net
http://namaz.namaz.ir
سایت بعثه مقام معظّم رهبری
پایگاه خبری تحلیلی انتخاب: Entekhab.ir
کازرونی، محسن، خلوتگه راز، نشر مؤلف، 1372
لنگرودی واعظ، تاج، گفتار انبیاء، چاپخانه حیدری، 1364
رستمی چافی، علی، نماز راز دوست، دارالثقلین، 1378
مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار ج11.، مؤسسه الوفاء، 1361
عزیزی، عباس، تفسیر و پیام آیات نماز، انتشارات نبوغ، 1375
حسن زاده، صادق، کلید بهشت، انتشارات لوح محفوظ، 1378
حائری شیرازی، مجیّ الدین، نماز، دفتر تبلیغات اسلامی، 1362
سوری، نور محمد، چهل حدیث نماز اول وقت، نشر ذاکرین،1381
سیّاح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوین ج1. انتشارات اسلام، 1380
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه ج17. دارالکتب الاسلامیه، 1380
نجفی کاشانی، علی، برداشتی ازنماز، دفتر تبلیغات اسلامی،1374
طبری، محمد، جامع البیان فی تفسیر القرآن ج1، دارالمعرفه، 61392
معلوف، لوئیس، المنجمد، مترجم: محمد بندرریگی، ناشر: اسلامی، 1389
غمخوار یزدی، محمد جواد، جایگاه نماز در ادیان الهی، ناشر: تشرالف، بی‌تا
اشتاین سالتز، آدین، سیری در تلمود، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان، 1383
ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، مترجم: حمید رضا شفیعی، دارالحدیث، 1379
قانعی، سعید و یداللهی، مرتضی، زرتشت پیامبر ایران باستان، انتشارات به آفرین، 1386
طباطبائی، محمد حسین، تفسیر المیزان، مترجم: محمد باقر موسوی، دقتر تبلیغات اسلامی،1363.